مهینالسادات صمدى
روس ها که شش سال به ظاهر ناظر خاموش جنگ خونین امریکا و ناتو در افغانستان بودند اکنون با به صدا درآمدن زنگ شکست این بازیگران خود را براى ایفاى یک نقش تازه مهیا کرده اند. البته غیبت طولانى روسیه از صحنه افغانستان دلایل روشن تاریخى داشت. آنها براى زدودن خاطرات یک دهه اشغال این کشور ناگزیر بودند مدتى را به سکوت و احتیاط بگذرانند.
نسل تازه سیاستگذاران کرملین با تکیه بر همان تجربه ناکام ارتش سرخ مى دانستند که استراتژى امریکا و ناتو در جنگ منظم با هسته شبه نظامیانى که در تار و پود ساختار قومى پیچیده این کشور رخنه کرده اند راه به جایى نخواهد برد.
اما رویکرد روس ها به افغانستان رویکردى براى تصحیح اشتباهات غرب نیست، آنها سیاستى بر پایه تأمین منافع اقتصادى خویش طراحى کرده اند. در واقع مسکو دراین مرحله سهم خویش را از این بازى طلب مى کند. برنامه ریزان بخش دفاعى و دیپلماسى روسیه بحث ورود چراغ خاموش در بحران افغانستان را به تدریج در چند کنفرانس مهم منطقه اى و جهانى مطرح کردند، از جمله در اجلاس شانگهاى و با حضور چین و ایران. در این مدت آنها تماس و ارتباطات سیاسى مستمر نیز با دولت کرزاى برقرار کردند اما طرح در آستین شان را یکباره در فرداى حضور باراک اوباما در کاخ سفید عرضه کردند. دولت پوتین که از سرسختى جناح بوش در زمینه تفاهم بر سر موضوعات راهبردى مثل سپر موشکى و گسترش ناتو به سوى آسیاى مرکزى و اوراسیا کلافه شده بود در نگاه ویژه اوباما براى حضور همه جانبه در افغانستان و پاکستان یک نشانه مثبت را مى جوید.
فرصت طلایى براى بازسازى روس ها در افغانستان وقتى فراهم شد که دو مسیر ترانزیتى امریکا و ناتو به جنگ افغانستان در پیشاور و قرقیزستان تعطیل شد. شواهد زیاد دلالت براین دارند که روس ها از آنچه بر سر پایگاه هاى امریکا و ناتو در منطقه آمده با خبر بودند.
حتى طرف هاى امریکایى معتقدند که روسیه به قرقیزستان وام ۲میلیاردى وعده داده است تا پایگاه هوایى مناس را در خاک خود تعطیل کند که یکى از نقاط مهم براى عملیات نظامى امریکا در افغانستان است، زیرا تنها از این طریق است که مسکو مى تواند دولت جدید امریکا را وادار کند تا برخى از سیاست هاى دوران ریاست جمهورى جرج بوش بویژه طرح استقرار سپر دفاع موشکى را در کشورهاى لهستان و جمهورى چک در شرق اروپا تغییر بدهد و از سیاست ملحق کردن گرجستان و اوکراین به ناتو دست بکشد. جالب اینکه روز تعطیلى این پایگاه سخنگوى وزارت امور خارجه چین اعلام کرد پکن به تصمیم قرقیزستان در خصوص پایگاه هوایى مناس احترام مى گذارد و سخنگوى روسیه هم در موضع رسمى اعلام کرد که مایل به بسته شدن این پایگاه است / روس ها به توافق امریکا و قرقیزستان استناد کردند که طبق آن این پایگاه شش ماه بعد از نقض موافقت نامه بین دو طرف بسته خواهد شد.
روشن است که تخریب پل هاى ترانزیتى ناتو براى اوباما که استراتژى آینده خویش را بر عملیات هاى گسترده در افغانستان و پاکستان قرارداده در حکم یک شوک بزرگ است. بویژه اقدام قرقیزستان در تعطیلى پایگاه هوایى امریکا چالشى جدى محسوب مى شود.
منطقه آسیاى مرکزى براى رسیدن به افغانستان براى واشنگتن؛ بسیار حیاتى است. آن هم در شرایطى که سایر راه هاى مواصلاتى موجود از جمله پاکستان نیز براى ارسال ادوات؛ بسیار خطرناک توصیف شده اند. دولت پاکستان حتى آخرین بار اعلام کرده که امریکا نباید حساب ویژه اى روى حمایت این کشور از جنگ افغانستان انجام دهد.
اما خواسته مسکو در این ماجرا روشن است، روسیه مى گوید این که جمهورى هاى اتحاد جماهیر شوروى سابق، حوزه نفوذ مسکو به شمار مى روند ، واشنگتن باید این امر را بپذیرد و براى داشتن مسیر پشتیبانى نظامى اش در افغانستان با مسکو وارد معامله شود. نباید از نظر دور داشت که روسیه از یک سال پیش این طرح را عنوان کرد. تعطیلى پایگاه امریکا درقرقیزستان از آن دست حوادثى است که قدرت تغییر در موضع امریکا را دارد. پیش بینى همه کارشناسان روس نیز همین است که تعطیلى پایگاه هوایى امریکا در قرقیزستان براى واشنگتن به بهاى تمکین امریکا در برابر خواسته هاى مسکو تمام خواهد شد، پاول فیلگنهاور از متخصصان روس در این باره تأکید مى کند که با وجود پیشنهاد کمک مسکو به واشنگتن روشن است که کرملین این پیام را مى فرستد که اوباما و پوتین مى توانند آغاز دوران جنگ سرد جدید میان روسیه و امریکا را به تاخیر اندازند. لذا شاهد آن هستیم که روسیه به امریکا پیشنهاد مى کند که آماده است امکان انتقال محموله هاى پشتیبانى نظامیان امریکایى مستقر در افغانستان را از طریق خاک روسیه فراهم کند. بى تردید، روسیه براى موافقت با این امر از امریکا امتیازهایى مطالبه خواهد کرد و باید منتظر ماند و دید که واشنگتن چه امتیازهاى سیاسى به مسکو خواهد داد. بدون شک اولین مطالبه مسکو این خواهد بود که امریکا به منافع مسکو در کشورهاى عضو اتحاد جماهیر شوروى سابق از قبیل اوکراین و گرجستان و امثال آنها توجه کند و در عین حال از طرح استقرار سامانه دفاع موشکى اش در جمهورى چک و لهستان صرفنظر کند. با این همه باید جزئیات مربوط به مسیر تأمین کمک هاى پشتیبانى امریکا از طریق خاک روسیه به صورت دقیق بررسى شود.
بدون شک در وهله اول براى امریکا بسیار دشوار خواهد بود که بتواند روسیه را به عنوان مسیر مورد نظرش جایگزین پایگاه هوایى مناس در قرقیزستان کند، زیرا این پایگاه امریکایى امکان انتقال کمک هاى زیادى براى نظامیان امریکایى در افغانستان فراهم مى آورد.
از طرفى تکیه امریکا به روسیه مخاطرات و ریسک زیادى دارد.
در هر حال روسیه یک بازى راهبردى را در این راستا انجام مى دهد. مسکو با بازى دوگانه خود در قبال امریکا در تلاش است قدرت خود را به واشنگتن بفهماند که بار دیگر به بازیگرى مهم در معادلات جهانى تبدیل شده است. پیام هاى ارسالى روس ها دوگانه است. آنها از یک سو آمادگى خود را براى همکارى با واشنگتن اعلام مى کنند و از سوى دیگر بر خواسته هاى خود تأکید دارند.
به این صورت به نظر مى آید که بر روى صفحه شطرنج افغانستان باردیگر شاهد بازى پیچیده قدرت هاى بزرگ هستیم. گویى عقربه زمان به دو دهه پیش برگشته است و کرملین و کاخ سفید وارد مرحله تازه اى از رویارویى سیاسى شده اند، اما بازى جدید این تفاوت را دارد که روس ها این بار در موضع انفعال نیستند بلکه به جاى ارتش سرخ این بار ارتش ایالات متحده در باتلاق افغانستان گرفتار شده است.