محمدرضا نظری
روز گذشته، کشورهای 1+5 در لندن گردهم آمدند تا درباره اعمال تحریم های بیشتر علیه ایران گفت وگو کنند. اما در این میان، روسیه و چین به طور جدی مخالف اعمال تحریم های بیشتر علیه ایران هستند. روسیه به دلیل اینکه مسوولیت ساخت نیروگاه بوشهر را بر عهده دارد طبیعتا تلاش می کند تا مناسبات خود با ایران را به نحو مطلوب ادامه دهد اما مروری بر روابط ایران با چین به عنوان کشوری که مخالف اعمال تحریم های بیشتر برضد ایران است خالی از لطف نیست.
وقتی که به فرهنگ و تمدن کهن چین نگاهی می اندازیم متوجه می شویم که آنها هم مانند اقوام ایرانی داستان ها و افسانههای فراوانی دارند که تشابه برخی از روایات با همتای ایرانی خود بسیار شگفتآور است تا حدی که شخصیتهایی همچون رستم و سهراب، سیاوش و سودابه و حتی زال با موی سفید خود با اختلاف ناچیزی در شاهنامه چینی نقل شده است و همین نقاط مشترک در روایتهای حماسی دو کشور با توجه به بعد مسافت و فاصله سرزمینی نشان از وجود اشتراکهای گسترده فرهنگی است که سرزمینهای پهناور ایران و چین را به هم پیوند زده است. به استناد منابع چینی در زمان شهریار بزرگ اشکانی روابط ایران و چین برقرار شد. «ووتی» از سلسله «هان» که در صدد گسترش قلمروی حکومت خود در غرب چین بود به اعزام هیات سیاسی و تجاری اقدام نمود به نحوی که 115 سال پیش از میلاد فرستاده امپراتور توسط هزاران نفر از سواران ایرانی مورد استقبال قرار گرفت و به دنبال آن دولت اشکانی تسهیلات فراوانی را برای تجارت جهانی با چین فراهم نمود. در پی تصمیم امپراتور چین در سال 123 پیش از میلاد به برقراری روابط تجاری با مغرب پامیر، «جاده ابریشم» به مرور به عنوان یکی از مهمترین راههای ارتباطی سراسر آسیا تبدیل شد که به دنبال آن تجارت ابریشم سود سرشاری را برای دولت اشکانی به همراه داشت. در سال 101 میلادی پادشاه اشکانی برای ابراز مراتب دوستی و مودت سفرای را به چین عازم نمود.
در این دوره چینیها در روابط خود با رومیها و سایر ملل آسیای غربی آنچنان حس برتری جویی و سیادت را برای خود قائل بودند که به ندرت سفیری را به خارج گسیل میداشتند و بیشتر مایل به حضور سفرای بیگانه در دربار امپراتور بودند و حتی ویل دورانت به این نکته اشاره میکند که چینیها تا عصر حاضر همه اروپا و آمریکا را وحشی میشمردند و تا سال 1860 در اسناد رسمی خود از خارجیها به عنوان بربر یاد میکردند که افرادی وحشی و غیر متمدن هستند. در دوره ساسانیان روابط ایران و چین آنچنان توسعه مییابد که نام ایران و ایرانی در بیشتر اسناد و مدارک تجار چینی مشهود است. با رواج اسلام و پیروزی مسلمانان در ترکستان و ماورا»النهر به مرور روابط ایران اسلامیبا چین گسترده تر شد که توسعه تعاملات فرهنگی و تجاری را به همراه داشت ولی این آرامش دیری نپایید و دولتهای متمدن و کهن ایران و چین توسط دشمن مشترکی دستخوش تحولات ویرانگری شدند با این همه ترکتازی مغولان منجر به شکل گیری مدنیت شرق و غرب در یک واحد عظیم شد به نحوی که مناسبات دو کشور از دوره تیموریان تا اوایل قاجاریه که پای استعمار گران اروپا بویژه انگلستان در دو کشور باز شد به نحو چشمگیری گسترش یافت. با روی کار آمدن «منچو» در سال 1054 هجری تا سال 1329 آنچنان فشار به اقلیتهای مذهبی شدت یافت که مسلمانان دست از کارهای سیاسی و دولتی برداشتند و گوشه نشینی اختیار نمودند و متعاقب آن روابط سیاسی دو کشور به وخامت گرایید ولی بازرگانان ایرانی بدون اتکا به دولت مرکزی به مبادله کالا با چین و خاور دور اشتغال داشتند. به علت فقدان روابط سیاسی میان دو کشور سفر به چین خالی از اشکال نبود و متقاضیان فقط میتوانستند از طریق سفارت آمریکا یا ژاپن ویزای مسافرت به آن سرزمین را بگیرند. در قرن نوزدهم میلادی با دخالت مستقیم استعمارگران اروپایی و آمریکایی در چین به همراه ضعف و سستی حکومت مرکزی رویدادهای تلخی را برای مردم این کشور به همراه داشت. از جمله جنگ تریاک که تبدیل به مبارزه آنها با انگلیس برای عدم ورود تریاک به چین شد که در نهایت شکست چینیها را به همراه داشت ولی در پایان این قرن قیام بوکسورها نمادی از مبارزه بنیادی بر ضد بیگانگان و طرد اجانب آنچ نان چین را در بر گرفت که در اوایل قرن بیستم چینیهای ناسیونالیست جنگهای شدیدی را علیه بیگانگان آغاز نمودند تا اینکه در سال 1911 حکومت دست نشانده منچو ساقط شد و توانستند در سال 1912 در چین رژیم جمهوری تشکیل دهند.
روابط رسمی ایران و چین برای اولین بار از سال 1299 شمسی طبق یک عهدنامه مودت کنسولی آغاز شد و در سال 1312 شمسی ایران یک کنسولگری در شهر شانگ های افتتاح کرد. روابط سیاسی ایران و چین که سالهای متمادی گسسته بود بار دیگر در سال1321 خورشیدی برقرار شد و با اعزام وزیر مختار چین به ایران، سید علی نصر در 27 شهریور 1323 به محل ماموریت خود در چین عازم شد. به دنبال تاسیس جمهوری خلق چین در سال 1949 و با توجه به اینکه ایران در آن دوره در اردوگاه غرب قرار داشت روابط دیپلماتیک میان دو کشور قطع شد و با پیوستن ایران به جمع اکثریت اعضای سازمان ملل در سال 1951 که اقدام چین در حمله به کره را تجاوز تلقی و محکوم کرد روابط دو کشور به مراتب تیره تر شد. در اوایل دهه 1960 با تیره شدن روابط چین و روسیه و حضور ایالات متحده در مرزهای چین باعث شد تا زمینه گسترش روابط ایران با چین فراهم شود. در سال 1970 دولت وقت ایران با پذیرش جمهوری خلق چین به عنوان عضو سازمان ملل این جمهوری را به عنوان دولت قانونی به رسمیت شناخت و روابط دو کشور وارد مرحله جدیدی شد. در سال 1350 خورشیدی مطابق با 1971 میلادی دولت جمهوری خلق چین که به عنوان وزنه ای در عرصه سیاست جهانی مطرح میشد با اعزام هیاتهای دوستی شرایط را برای گسترش روابط سیاسی دو کشور فراهم آورد. با برقراری این ارتباط پکن توانسته بود با ایران که به قوی ترین ارتش منطقه در آسیای جنوب غربی تبدیل میشد ارتباط نزدیکی برقرار کند.