مقام معظم رهبری در سخنان و بیانات خود طی چند مقطع اصولگرایی مطلوب و الگو را تبیین کردهاند ایشان در دیداری که با کارگزاران و مسئولان اجرایی نظام در خرداد ماه 1385 داشتند به تبیین اصولگرایی و شاخصترین مولفههای آن پرداختند و اصول مهم و زیربنایی آن را چنین برشمردند.
اصل اول، ایمان و هویت اسلامی و انقلابی و پایبندی آن
اصل دوم، عدالت
اصل سوم، حفظ استقلال
اصل چهارم، جهاد علمی
اصل پنجم، تقویت خودباوری و اعتماد به نفس ملی
اصل ششم، تثبیت و تامین آزادی و آزاد اندیشی
اصل هفتم، اصلاح و تصحیح روشها
اصل هشتم، شکوفایی اقتصادی
رهبر انقلاب در برشمردن این اصول پیش از هر چیز به عوامل مصونیت در برابر توطئهها اشاره کرده و فرمودند: اتحاد، ایمان و به کارگیری عقل و علم سه عنصر مصونیتبخش به تمامیت نظام اسلامی هستند از نگاه رهبری اساسا تقسیمبندی جریانات سیاسی و اجتماعی فعال در کشور به دو گروه اصولگرا و اصلاحطلب صحیح نیست و ایشان معتقدند اصولگرایی و اصلاحطلب صحیح نیست و ایشان معتقدند اصولگرایی متعلق به همه کسانی است که به مبانی انقلاب معتقد و پایبندند و آنها را دوست میدارند بر این مبناست که در توصیف این مجموعه و جریان عام باید از لفظ جنبش و نهضت فراگیر اصولگرایی سخن به میان آورد. دولت در قبال ایمان و هویت جامعه وظایف سنگینی دارد و باید با برنامهریزی زمانبندی شده و مثلا در قالب مهندسی فرهنگ عمومی و مدیریت شاخصهای فرهنگی بتواند پایههای یک ایمان روشنبینانه و استوار را در ذهن نسلهای جوان و رو به رشد کشور نهادینه سازد. جریان اصیل اصولگرایی در هیچ فرازی از فعالیتها و موضعگیریهای خود برافروزنده آتشهای تعصب فرقهای نیست و به آینده، مردم، نظام ، استقلال کشور، وحدت ملی و همبستگی عمویم ایمان دارد. جنبش اصولگرایی از نگاه رهبر معظم انقلاب در پی شفاف و برجستهسازی هویت اسلامی در دنیای اسلام است و آن را موجب مجد و عظمت مسلمین و شوکت جهان اسلام در برابر زیادهخواهیهای دنیای استکباری و شبکه سرطانی صهیونیسم میپندارد.
در مسئله عدالت، رهبر معظم انقلاب با تشریح معانی این مفهوم موسع و در عین حال سهل و ممتنع به پیششرطهای آن اشاره میکنند: قاطعیت ارتباط با مردم و مردمی بودن، سادهزیستی و خودسازی 4 پیششرط تحقق عدالت هستند. عدالت یعنی کم کردن فاصلهها، دادن فرصتهای برابر به همه، رساندن منابع کشور به همه، مهار متجاوزان به ثروت ملی، تشویق درستکار و انسانهای صادق و باوجدان و... و تمام اینها با هم به عدالت جامعه واقعیت و عینیت در نظام پیچیده سیاسی و اجتماعی میپوشانند. فلسفه وجودی نظام جمهوری اسلامی از بدو آغاز نهضت و استقرار تاکنون چیزی جز عدالتگستری و عدالتپروری در شئون جامعه نبوده است و رشد اقتصادی و هرگونه تکامل مادی و اقتصادی در کشور بایستی همپای عدالت پیش رود.
در مقوله صیانت از استقلال کشور، رهبر انقلاب این استقلالخواهی را در تمام زمینههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برمیشمردند و تاکید میکنند که ما باید این بندهای اختاپرس فرهنگی تحمیل شده به وسیله غرب را از دست و پای خودمان باز کنیم. هر حرکتی و هر شعار و برنامهریزی که در آن استقلال کشور و ملت دیده نشود اصولگرایانه نیست.
اصل چهارم، ناظر بر جهاد علمی است. جنبش نرمافزاری و نهضت تولید علم که از سوری رهبر انقلاب در سال 82 مورد اشاره قرار گرفت اساس تمدنسازی اسلامی است تا این نهضت رخ ندهد ما همچنان در بعد علمی و فناوری وابسته باقی خواهیم ماند. از این رو سنگبنای ایجاد تمدن بزرگ اسلامی در عرصه حاضر جنش نرمافزاری است. در بخش ضرورت این جنبش هم ضرورت عینیت تاریخی و هم اهمیت توسعه علمی هر دو مهم است. بحثهای جنبش نرمافزاری تولید جدیدی برای انقلاب اسلامی است. این موج جدید هم انقلاب اسلامی و هم علمشناسی را در حوزه و دانشگاه ـ بویژه در حوزه علوم انسانی ـ با مسائل تازهای روبروی میسازد. رهبر انقلاب نیز در پاسخ به نام حوزویان دکترین جدیدی را برای این برهه از انقلاب اسلامی مطرح کردند.
آنچه سبب افزایش اهمیت این جنبش میشود طرح فلسفه جدیدی برای انقلاب است. البته انقلاب اسلامی از همان آغاز برای ایجاد تمدن بزرگ اسلامی و تحول اساسی در نظم نوین جهانی شکل گرفت ولی با توجه به اوضاعی که این انقلاب نوپا از سر گذراند این اساسنامه فرهنگی انقلاب یعنی جنبش نرمافزاری در این زمانه به صورت رسمی مطرح شد. در واقع طرح این دکترین جدید خواست طبیعی شرایط داخلی و جهان انقلاب ماست. هدف انقلاب اسلامی تنها استقلال و آزادی در مفهوم سادهاش نیست بلکه همه این هدفهای مقدماتی وسیلهاند و اندیشه بلند امام خمینی(ره) مقدمهای برای ایجاد تمدن نوین اسلامی است. براساس این اندیشه والا باید تمدنی بر پایه ارزشهای انسانی و اسلامی شکل بگیرید که بتواند در مقابل تمدن سکولار غرب ایستادگی کند و حیات فردی و اجتماعی بشر را سامان دهد از این رو رسالت اصلی جنبش نرمافزاری و جهاد علمی، تمدنسازی است و تمدنسازی در راستای جامعهپردازی اسلامی است. رهبر انقلاب در توصیف چگونگی تحقق جهاد علمی، به مواردی چون سخت کار کردن و تنبلی نکردن، غفلت نورزیدن، میدان دادن به نخبگان، پرورش نخبگان علمی و تمهید امکانات لازم جهت پژوهش و تولید فکر و علم اشاره کردهاند.
آزادی و آزاداندیشی یکی از مبای اصلی اصولگرایی است آزاداندیشی یکی از شعبات مفهوم آزادی است که به مثابه نعمت و موهبتی الهی به انسان ارزانی شده است برای ایجاد یک فضای فکری مبتنی بر آزاداندیشی و منطقگرایی چه در حوزهها و چه در دانشگاهها انتظار این است که در دولت اصولگرا اقداماتی عاجل و اثربخش به مرحله اجرا گذارده شود. در محیطهای علمی و فرهنگی و رسانهای نیز بایستی فضایی مبتنی بر تفاهم و اخلاق گسترانیده شود تا نظرات و حرفهای تازه با سهولت و آزادی بیان شوند.
اصل هفتم اصلاح و تصحیح روشهاست. رهبر معظم انقلاب تاکید نمودند که اصلاحات اصولگرایانه و اصولگرایی مصلحانه درهمتنیده شده هستند و اساسا نمیتوان تفکیک و تمییزی بین آنها قایل شد. اصلاحات باید ضابطهمند و مبتنی بر ارزشها و معیارها و خطکشیهای اسلامی و ایرانی باشد. از طرفی معیار و ملاک هرگونه اصلاحاتی باید از مفاد و اصول تورانی و متعالی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران استخراج شود. اصلاحات یعنی تصحیح روشها با هدفهای مرحلهای و تصمیمگیریهای درست اصلاحات یعنی تعصب نورزیدن روی تصمیمگیریهای ناحق. اصلاحات با ساختارشکنی متفاوت است همچنان که نقد و انتقاد دلسوزانه و مصلحانه با دشمنی و عناد فرق میکند. اصلاحات اصولگرایانه با تقابل همهجانبه با اسلام و استقلال کشور در تضاد است. بنابراین اصلاحات که نیاز امروز و هر روز ماست باید هدفمند و با یک رویه منطقی پیش رود.
اصل هشتم، شکوفایی اقتصادی است. ملتی و جماعتی عزت دارند که بتوانند مایحتاج اولیه زندگی و معیشت خود را به دست خود و با تلاش و کوشش کسب کنند از این رو در جنبش اصولگرایی باید توجه ویژه و برنامهریزی اولویتداری نسبت به رسیدگی به زندگی مردم و مطالبات انسانی ایشان اتخاذ شود. توسعه کارآفرینی و ترویج تولید داخلی، حمایت از سرمایهگذاریهای مردم، مبارزه مجدانه با قاچاق و مفاسد، شفافیت و ثبات در سیاستها و مقررات اقتصادی، بازاریابی جهانی و اطلاعرسانی کامل از فعالیتهای و برنامهها، تامین منابع تولید و سرمایهگذاریها، استفاده بهینه از نفت و اهتمام به برنامهرهای راهبردی تولید و انتقال آب و انرژی در زمره مهمترین عوامل و عناصری هستند که زمینه شکوفایی اقتصادی ایران اسلامی در افق چشمانداز توسعه همهجانبه کشور خواهند بود.
بنابر آنچه گفته آمده اصولگرایی جامع و مانع عبارت است از یک تفکر سیاسی و اجتماعی مبتنی بر مطالبات حقیقی مردم، اهداف و آرمانهای انقلاب و توسعه همهجانبه کشور که با تصور تمام اینها تحقق مییابد.