مرتضی کاظمیان
حاکمان در گوشه گوشه جهان می توانند نظام های سیاسی خود را دموکراتیک توصیف کنند ؛ اما صرف ادعای صاحبان قدرت نمی تواند موید وجود دموکراسی باشد. برخی شاخص ها، نظام های دموکراتیک را از نظام های غیردموکراتیک، متمایز می سازد یا میزان دموکراتیک بودن آن نظام را مورد ارزیابی دقیق تر قرار می دهد.
هرچند در نگاهی حداقلی، حکومت پاسخگو و مبتنی بر نمایندگی، تصویرگر نظام سیاسی دموکراتیک است، ولی نمی توان برخی شاخص های مهم و محوری آن را نادیده انگاشت. این شاخص ها در ابتدای هزاره سوم میلادی، عینی تر شده اند. وجود عقلانیت در بازیگران و کنشگران سیاسی؛ آزادی احزاب و جمعیت های سیاسی و نیروهای اجتماعی؛ آزادی بیان، مطبوعات، و رسانه ها؛ تامین آزادی های فردی شهروندان و تحقق حقوق مدنی افراد جامعه؛ وجود قانون اساسی و احترام حکومت کنندگان و حکومت شوندگان به آن؛ وجود ساز و کارهایی برای حل نهادمند منازعات و ممانعت از خشونت سیاسی؛ فرصت های برابر سیاسی و اجتماعی و فرهنگی برای همه شهروندان؛ زمینه ها و ساختارهای اقتصادی مناسب؛ و نیز تفکیک قوای سه گانه (مقننه، مجریه و قضائیه)، از جمله این شاخص ها هستند.
در کنار اینها، دو شاخص مهم دیگر نیز وجود دارند؛ یکی، برگزاری دوره یی انتخابات آزاد، سالم و عادلانه؛ و دیگری، قدرت تصمیم گیری منتخبان مردم. در این مختصر، این دو شاخص مورد تاکید و تامل بیشتر قرار می گیرند.
از جمله مهم ترین شاخص های سنجش میزان دموکراتیک بودن نظام های سیاسی، چگونگی برگزاری انتخابات است. هیچ نظام سیاسی مایل نیست در چشم و داوری افکار عمومی کشور خود یا جهانیان، اقتدارگرا و غیردموکراتیک ارزیابی شود. اینچنین، حتی نظام توتالیتر صدام و رژیم بعثی حاکم بر عراق نیز به برگزاری انتخابات صوری و فرمایشی رو می آورد و ژست دموکراتیک را از یاد نمی برد. به بیان دیگر، هرچند برگزاری انتخابات شرطی لازم برای دموکراسی است اما شرط کافی آن محسوب نمی شود. حتی میزان شرکت کنندگان در انتخابات نیز به معنای سالم بودن آن و نیز به مفهوم تحقق روندی دموکراتیک نیست؛ چنان که به عنوان نمونه ، در آلمان 1933 گسترش بی سابقه مشارکت سیاسی، به نابودی دموکراسی و استقرار فاشیسم منتهی شد.
از این منظر، انتخابات باید از زوایای گوناگون، آزاد، سالم و عادلانه باشد. حضور و رقابت سلایق و گرایش های گوناگون سیاسی و عقیدتی؛ امکان تبلیغات و اطلاع رسانی آزاد و مساوی برای نامزدها و حامیان آنها؛ فقدان تقلب و ارعاب و هرگونه اقدام غیرقانونی در روند برگزاری و شمارش آرا؛ برقراری امنیت جانی و مالی و حیثیتی مساوی برای تمامی جریان ها و نامزدها و رای دهندگان، برخی از لوازم چنین انتخاباتی هستند.
به دیگر سخن، صرف برگزاری ظواهر انتخابات و برگزیده شدن یک نفر (یا عده یی) توسط اکثریت جامعه، دموکراتیک بودن نظام های سیاسی را به نمایش نمی گذارد. به میزانی که حقوق اقلیت و منتقدان و مخالفان حکومت رعایت شود و برحسب چگونگی تحقق و پاسداشت حقوق اساسی شهروندان در روند برگزاری انتخابات، از مرحله نامزدی تا تبلیغات و نیز تا برگزاری و شمارش آرا، توسط صاحبان قدرت و مجریان انتخابات، می توان از دوری یا نزدیکی نظام سیاسی به دموکراسی سخن گفت. به تعبیر دیگر؛ دموکراسی پخته تر، حکومتی است که از یک سو بر رای و نظر اکثریت و نمایندگان آنها مبتنی باشد، و از سوی دیگر، از رای و صلاحیت اقلیت فرهیخته، در قانونگذاری و اداره امور کشور بهره گیرد. اما شاخص مهم دیگر برای سنجش میزان دموکراتیک بودن نظام های سیاسی، قدرت تصمیم گیری و توان اقدام منتخبان مردم است. صرف نظر از آن که منتخب انتخابات، رئیس جمهور یا نماینده مجلس باشد؛ موضوع مهم آن است که فرد انتخاب شده در روند انتخابات، بتواند آزادانه و برکنار از تهدید و تحدید و نیز به دور از فشارها و موانع بیرونی یا ارعاب و خشونت های مستقیم و غیرمستقیم، وعده های انتخاباتی خود را پیگیری و محقق کند. اینکه فرد(افراد) منتخب توانایی تصمیم گیری و اجرای پروژه ها و برنامه های خود را داشته باشد و فارغ از فشار خارجی، طرح ها و ایده های خود را عملیاتی کند، و نیز ساز و کارهای لازم برای تبعیت دستگاه های ذی ربط از وی وجود داشته باشد، نکته یی بس مهم در ارزیابی دموکراتیک بودن نظام های سیاسی است. مستقل از این مهم، این تصور و برداشت در افکار عمومی که یک نامزد یا برخی از نامزدها (طیفی از نامزدها) بیشتر مقبول و مورد توجه حکومت هستند و نامزد یا نامزدهایی دیگر، به علل و دلایل گوناگون، خوشایند بخش مسلط در بلوک قدرت نیستند، به شکلی غیرقابل اجتناب بر نتیجه انتخابات تاثیرگذار خواهد بود. بدیهی است در چنین شرایطی، سلامت انتخابات به شکلی محسوس مورد خدشه قرار می گیرد و نظام سیاسی از استانداردهای دموکراسی، دورتر می شود. برعکس، هرچه میزان بی طرفی حاکمان (مجریان و سیاستگذاران انتخابات) نسبت به نامزدها افزایش یابد، بر سلامت و اعتبار انتخابات افزوده شده، نظام سیاسی ماهیتی دموکراتیک تر خواهد داشت. ?شاخص های دموکراسی? در قرن بیست و یکم میلادی، بیش از پیش، عینی و انضمامی شده اند.