مقامات کرملین که با اتکاء به تقویت مؤلفه هاى قدرت روسیه عزم خود را براى دفاع از منافع این کشور در تمام عرصه ها و حوزه ها به ویژه خارج نزدیک جزم کرده و بیش از این پسروى در مقابل پیشروى هاى غرب را برنمى تابند، درصدد مدیریت تقویت اخیر حضور نظامى آمریکا در آسیاى مرکزى از جمله در تاجیکستان برآمده اند. در مقابل، مقامات تاجیک نیز در اقدامى همسان با سایر کشورهاى منطقه آسیاى مرکزى، ضمن اتخاذ رویکردى عمل گرایانه و چندبردارى در سیاست خارجى، درصدد بازى همزمان با مسکو و واشنگتن و استفاده از رقابت آنها براى حداکثرسازى منافع خود برآمده است. ترکیب این دو وضعیت اسباب سفر امام على رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان به روسیه شده که طى آن هر دو طرف مایل به تأمین منافع خود به روش هایى متفاوت هستند.
به گزارش ایراس به اعتقاد سیاست مداران روسیه، کشورهاى غربى و در رأس آنها آمریکا از همان ابتداى فروپاشى شوروى سیاست دربرگیرى جدید روسیه را با همان ماهیت دوره جنگ سرد، اما در سیاقى جدید پى گرفته و تحرکات اخیر آنها در حوزه خارج نزدیک و تلاش براى جلب اوکراین و گرجستان به حوزه نفوذ خود گواهى مشهود از این سیاست است. اما همزمان، تقویت مؤلفه هاى قدرت روسیه طى سال هاى اخیر، مقامات این کشور را بر آن داشته تا با قاطعیت بیشترى به دفاع از منافع خود در همه عرصه ها و زمینه ها اقدام و مانع از پیشروى هاى کشورهاى غربى در حوزه هاى منافع این کشور به ویژه خارج نزدیک شود. واکنش قاطع روسیه به اقدام نظامى گرجستان در اوستیاى جنوبى و مبادرت به جنگ پنج روزه با این کشور، با این پس ذهنیت که ساکاشویلى نه بر اساس داشته هاى گرجستان، بلکه با حمایت و هدایت کامل غرب (به رهبرى آمریکا) به این جنگ اقدام کرده، را مى توان نمود روشنى از عزم جزم روسیه براى دفاع از منافع خود در خارج نزدیک دانست. اما نکته حائز تأملى که در بسیارى تحلیل ها بر آن تأکید مى شود، تحول رویکردى در سیاست خارجى روسیه در دوره پوتین از دیدگاه هاى سخت اندیشانه ایدئولوژیک به دیدگاه منعطف عمل گرایانه است که اسباب استفاده همزمان از سازوکارهاى سخت و نرم در سیاست خارجى این کشور را فرآهم آورده است.
به این معنا که روسیه خلال سال هاى اخیر، در تلاش براى تحقق اهداف خارجى خود، در کنار سازوکارى ژئوپلیتیکى به استفاده گسترده از مزیت هاى ژئواکونومیکى نیز متمایل شده است. عنایت دقیق به نیازهاى اقتصادى قرقیزستان و پیشنهاد کمک ۲ میلیارد دلارى به بیشکک با هدف متقاعد کردن مقامات این کشور به ایجاد چالش براى ادامه حضور نظامیان آمریکا در پایگاه هوایى ماناس، نمونه اى از تلاش روسیه براى تحقق اهداف خود با سازوکار اقتصادى است که این موضوع در خصوص بلاروس و جلوگیرى از فروغلطیدن بیشتر این کشور به دامن غرب نیز قابل ارزیابى است. تحرکات اخیر مسکو براى نگه داشتن تاجیکستان در مدار نفوذ خود، ممانعت از همگرایى کامل این کشور با غرب در موضوع همکارى دوشنبه با ناتو در افغانستان و به عبارتى مدیریت نحوه همکارى این کشور با امریکا در افغانستان نیز نمود دیگرى از تلاش روسیه براى جلوگیرى از پیشرفت هاى ژئوپلیتیکى بیشتر آمریکا در حوزه نفوذ سنتى خود است. شایان ذکر است که چندى پیش، دوشنبه به امید دریافت کمک هاى مالى بیشتر از کشورهاى غربى به ویژه آمریکا، آمادگى همه جانبه کشورش براى همکارى با عملیات لجستیکى غیرنظامى و بشر دوستانه ناتو در افغانستان از طریق واگذارى قلمرو هوایى و زمینى خود با این سازمان را اعلام کرده بود. اما همان طور که ذکر آن رفت، از آنجا که عزم روسیه براى دفاع از منافع خود در حوزه خارج نزدیک جزم است، این کشور به تکاپو براى کنترل و مدیریت این همکارى افتاده و به نظر مى رسد در شرایط موجود قابلیت ها و ظرفیت هاى براى جلب نظر مقامات تاجیک نسبت به آمریکا بیشتر باشد.
به اعتقاد کارشناسان، روسیه مایل است به همان روشى که طى آن توانست رهبران قرقیز را به تحدید حضور نظامى آمریکا در این کشور متقاعد کند، تاجیکستان را به تقویت حضور نظامى خود در این کشور و محدود کردن همکارى خود با ناتو در عملیات این سازمان در افغانستان مجاب کند. شایان ذکر است که چندى پیش و در پى سفر مدودف به ازبکستان و حمایت او از مواضع این کشور در موضوع آب هاى مشترک در آسیاى مرکزى و تأکید وى بر این که در استفاده از این آب ها باید دیدگاه همه کشورهاى ذى نفع لحاظ شود، روابط دوشنبه- مسکو با چالش مواجه شده بود. با التفات به تنش در روابط دوشنبه- تاشکند، سفر مدودف به ازبکستان و حمایت او از این کشور، در بین مقامات تاجیک به حمایت همه جانبه مسکو از تاشکند تعبیر شده، اسباب رنجش آنها شده بود.
حمایت مدودف از ازبکستان در حالى صورت مى گرفت که روسیه تعهدات مهمى به تاجیکستان در خصوص ساخت نیروگاه هاى برق آبى از جمله نیروگاه راگون بر روى رودخانه واشى آمودریا داده بود و پرواضح بود که بدون کمک هاى فنى و مالى روسیه این طرح به انجام نخواهد رسید. هرچند به واسطه این ناراحتى، شائبه هایى در خصوص عدم مسافرت رحمان به مسکو براى شرکت در نشست سران سازمان پیمان امنیت جمعى در مسکو جریان یافته بود، اما همان طور که پیش بینى مى شد این سوء تفاهم ها چندى به طول نینجامید و با سفر رحمان به مسکو و گفتگو با مقامات روسیه، کاملا مرتفع شد. با این وجود، در برخى تحلیل ها دعوت مدودف از رحمان براى انجام سفر به مسکو اقدامى براى رفع کامل سوء تفاهم ها و تحبیب تاجیکستان ارزیابى مى شود. نکته حائز تأمل دیگر پیرامون سفر رحمان به مسکو این که مقامات تاجیک از سیاست خارجى چندبردارى همسایگان خود از جمله قزاقستان در بهره بردارى از هر رقابت مسکو و واشنگتن که به دنبال توسعه نفوذ خود در این کشور هستند، درس هاى خوبى آموخته اند. با این ملاحظه، هنگامى که مقامات تاجیک از تمایل آمریکا براى جلب همکارى بیشتر این کشور براى حمایت از عملیات لجستیکى در افغانستان اطلاع یافتند، همزمان مبادرت به نشر شائبه هایى کردند که مقامات روسیه که از نهایى شدن قرارداد نظامى خود با تاجیکستان در خصوص استقرار پایگاه نظامى اطمینان حاصل کرده اند، بیش از این به انجام سایر تعهدات خود به دوشنبه ضرورتى نمى بینند. لذا از احتمال بازنگرى در این قرارداد سخن به میان آوردند. این گونه اظهارنظرها از سوى مقامات تاجیک در بسیارى از تحلیل ها نوع بازى این کشور با هر دو طرف و تلاشى براى بهره بردارى از رقابت مسکو- واشنگتن در جهت حداکثرسازى منافع این کشور تعبیر شد.
شایان ذکر است که روسیه در سال ۲۰۰۴ با عقد قراردادى با تاجیکستان موافقت این کشور براى ایجاد پایگاه نظامى رسمى از سوى لشکر ۲۰۱ زرهى روسیه در این کشور را جلب کرد که در آن زمان تنها پایگاه روسیه در منطقه آسیاى مرکزى به شمار مى رفت. در این سال، تاجیکستان در ازاء دریافت یک اعتبار ۳۰۰ میلیون دلارى و قول مساعدت ۲ میلیارد دلارى به تاجیکستان براى کمک به اجراى طرح هاى نیروگاه هاى برق آبى این کشور از سوى روسیه، با احداث یک مرکز رادارى زیر عنوان «آکنو» در خاک خود موافقت کرد. مشارکت روسیه در ساخت نیروگاه هاى برق آبى سنگ توده یک و راگون در راستا انجام همین قرارداد انجام گرفت. اما از آنجا که تاجیکستان طى هفته ها و ماه هاى اخیر از یک سو با بحران حاد انرژى و از سوى دیگر با فشارهاى مضاعف ازبکستان در تأمین انرژى خود مواجه بوده، تحقق برنامه هاى خود براى خودکفایى در بخش انرژى از طریق ساخت نیروگاه هاى برق آبى بیشتر براى این کشور از اهمیت بسیارى برخوردار است.
با این ملاحظه، مقامات تاجیک با اغتنام از مجال حادث شده، در نظر دارند در جهت تحقق هدف خود در خودکفا کردن تاجیکستان در بخش انرژى از شرکاء خارجى خود از جمله روسیه تضمین هاى دقیق ترى بگیرد. شایان ذکر است که مدودف در سفر اوت سال گذشته خود به تاجیکستان به مقامات این کشور در خصوص تعهدات روسیه در اتمام دو نیروگاه برق آبى بازگفته تأکید کرده و حتى از تمایل این کشور براى ساخت چهار نیروگاه برق آبى دیگر خبر داده بود. در همین سفر بود که مقامات دو کشور بهره بردارى مشترک از نیروگاه برق آبى «آنى» را اعلام کرده بودند. شایان ذکر است که رحمان بر آن است تا در سفر خود به مسکو با هدف فعال تر کردن روسیه در سایر بخش هاى اقتصادى تاجیکستان از جمله در حوزه اکتشاف و استخراج اورانیوم و همچنین عملیاتى کردن قرارداد اخیر این کشور با گازپروم در خصوص انجام عملیات اکتشاف در چهار منطقه از این کشور نیز تضمین هاى دقیق ترى از طرف روسى بگیرد.
به هر تقدیر؛ تحلیلگران با اشاره به سیاست خارجى عمل گرایانه رحمان تأکید مى کنند که وى بر اساس این رویکرد هیچ شریک دائمى براى تاجیکستان قائل نیست (على رغم اولویت همکارى با روسیه) و هر طرفى که به افزایش منافع این کشور مدد بیشترى دهد، رابطه با آن در دستور کار تاجیکستان قرار خواهد گرفت. لذا به اعتقاد آنها، مقامات تاجیکستان در این مقطع زمانى با تأکید بر اینکه قرارداد نظامى روسیه در این کشور باید تدقیق شده و مسکو مابه ازاء مشخصى را در قبال آن بپردازد، در راستاى سیاست عمل گرایانه رحمان قابل ارزیابى است.