ابراهیم یزدی
1
در اخبار آمده است که طی سال گذشته مسئولین سطح بالای دولت ایران با شخصیتهای برجسته آمریکا در نقاط مختلف اروپا، چندین بار دیدار و گفتوگو داشتهاند. این دیدارها از نوعی است که در اصطلاح مذاکرات دیپلماسی به آن راه یا مسیر میگویند (Track Two)، گفته میشود در این نوع گفتوگوها، نمایندگان یا مقامات رسمی دولت آمریکا شرکت ندارند. اما آنها دیدار و گفتوگوها را با هماهنگی و تصویب و تایید مقامات رسمی انجام میدهند و نتیجه دیدارها نیز به طور مرتب به مقامات رسمی گزارش داده میشود.
مبتکر این دیدارها و گفتوگوها، یک موسسه بینالمللی است به نام پاگواش (Pugwash) که در سال 1957، توسط عدهای از دانشمندان برنده جایزه صلح نوبل بنیانگذاری شد. هدف از تاسیس این موسسه تبلیغ برای از بین بردن سلاحهای هستهای است. دبیر کل این موسسه، گفتوگوها را پیگیری میکند.
در این دیدارها و گفتوگوها از جانب طرف آمریکایی، ویلیام بری، وزیر دفاع پیشین آمریکا و آلن الیپسون، مشاور اسبق کاخ سفید در دولت کلینتون و از جانب ایران، آقای مجتبی ثمرههاشمی، از مشاورین نزدیک آقای احمدینژاد مشارکت داشتهاند.
آمریکاییها شرکتکننده در این دیدارها و گفتوگوها، از همکاران نزدیک اوباما در دوران مبارزان انتخاباتی او هستند.
همین امر موجب گمانهزنیها شده است که این افراد بر طبق دستور اوباما در مذاکرات شرکت کردهاند. اما سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا، در دولت اوباما، این قسمت از خبر را تکذیب نموده است.
علاوه بر این دیدارها، به موجب خبر ایرانا (15 بهمن) آقای متکی، وزیر امور خارجه ایران نیز با تونی بلر، نخستوزیر سابق بریتانیا دیدار و گفتوگو داشته است.
آقای سنایی نماینده نهاوند در مجلس نیز تایید کرده است که نمایندگان ایران در نشست امنیتی مونیخ (خبرگزاری مهر ـ 15 بهمن) با نمایندگان آمریکا دیدار داشتهاند.
اما وزیر اطلاعات ایران اظهار داشته است: «مذاکرهای رسمی میان دو کشور انجام نشده است. یکی از دلایل اتخاذ روش 2 در گفتوگوهای دیپلماتیک همین است که طرفین، برحسب جو و نیاز سیاسی میتوانند مذاکرات رسمی (روش 1) را تکذیب کنند.
موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک در لندن نیز در جریان یک کنفرانس امنیتی، به نام نشست منامه (بحرین)، ترتیبی داده بود که آقای لاریجانی، رئیس مجلس ایران با هاوارد برمن، رئیس کمیته امور خارجی مجلس نمایندگان آمریکا دیدار کند. احتمال داده شده است که آقای لاریجانی نیز با آقای بایدن معاون رئیسجمهور آمریکا، در نشست مونیخ دیدار و گفتوگو کنند.
همچنین قرار است صدراعظم سابق آلمان آقای گرهارد شرودر، از جانب اوباما برای «گشایش مذاکرات با ایران» به تهران بیاید. گفته میشود (مجله فوکوس آلمان) گرهارد شرودر به سفارش و توصیه ولادیمیر پوتین به ایران میآید. این سفر اهداف اقتصادی برای آلمان و روسیه نیز دارد که عبارتند از: فروش قطار سریعالسیر آلمان و گاز ایران برای روسیه. وزیر امور خارجه آلمان ـ والتراشتاین مایر قرار است شرودر را همراهی کند.
2
فضای مخالفت گفتوگو با آمریکا، به منظور کاهش تنش میان دو کشور شکسته شده است. زمانی بود که سخت از «مذاکره با آمریکا، به منظور کاهش تنش میان دو کشور شکسته شده است. زمانی بود که سخنی از «مذاکره با آمریکا»؟ محسوب میشد و گوینده آن مستحق محرومیت، ملامت یا مجازات بود. اما اکنون به نظر میرسد این نگاه رخت بربسته و از میان رفته و تابوی مذاکره با آمریکا شکسته شده است. این یک گام مثبت در راستای منافع ملی کشورمان میباشد.
بروز اختلاف و تنش میان دولتها، امری عادی و قابل درک است. اما گفتوگوهای دیپلماتیک برای رفع اختلاف راهحلی منطقی و عقلایی با کمترین هزینه است. در روابط بینالمللی، نه دوست و نه دشمن همیشگی و دائمی وجود ندارد. شرایط بینالمللی تغییر میکند و براساس آن روابط میان دولتها نیز دچار تحول میشوند. اولین و مهمترین رسالت دیپلماسی هر کشوری کاهش دشمنیها از سطح فعال و به بالقوه و تبدیل دشمن به مخالف میباشد.
مذاکرات دیپلماسی مناسبتترین ابزار برای تحقق این امر میباشد.
3
مذاکره دیپلماسی یک علم و یک هنر است. هم نیازمند دانش و هم برخورداری از هنر و فن «گفتوگو و برخورد» است. بنابراین کسانی باید عهدهدار این امر مهم بشوند که دارای این ظرفیتها باشند. داوری درباره برخورداری افراد از این توانمندیها، تنها از راه بررسی کارنامهةا و عملکردهاست. مشارکت کسانی که کارنامه روشن و قابل ارائهای در اینگونه امور ندارند، دور از تدبیر سیاسی و بعضا خطرناک و زیانبخش برای منافع و مصالح ملی است سوابق برخی از کسانی که در این گفتوگوها شرکت داشتهاند، روشن نیست. یا حداقل مردم از آنها اطلاعی ندارند. نزدیک رئیسجمهوری و متحد بودن با وی شرط کافی برای حضور در این مذاکرات بسیار مهم و سرنوشتساز نیست. با توجه به برخی از اظهارات منتشر شده بین افراد، نگرانیهای جدی از حضور آنان وجود دارد.
در میان مسئولان موجود در ردههای بالای حکومت، کسانی هستند که در زمینه روابط و گفتوگوهای دیپلماسی با مقامات خارجی، سابقه دارند. با توجه به آن سوابق میتوان توانمندی آنان را در دیدارها و گفتوگوها ارزیابی کرد.
طرفهای مذاکرهکننده آمریکایی، قطعا افرادی با سوابق و تجارب فراوان هستند.
ایران که اصل مذاکره را پذیرفته است نباید اجازه دهد کسانی که در این مذاکرات به عنوان نماینده ایران شرکت کنند که تجربه روشنی ندارند و توانمندی آنان به شدت مورد سوال است.
4
مذاکرات دیپلماتیک میان دو کشور ممکن است بر محور یک یا چند موضوع، مورد اختلاف طرفین باشد. اما مذاکره میان ایران و آمریکا نباید بر سر یک یا دو موضوع مشخص باشد، بلکه باید تمام مسائل مورد اختلاف در فهرست مذاکرات قرار گیرند. مذاکره درباره یک یا دو موضوع، هنگامی مفید است که طرفین بخواهند، تمایل و آمادگی یا اراده برای توافقی را مورد آزمایش قرار دهند. نظیر مذاکرات ایران و آمریکا درباره امنیت عراق اما مذاکره دو کشور در شرایط کنونی و در سطحی که اکنون مطرح میباشد باید همهجانبه، کامل و دربرگیرنده تمام موضوعات مورد اختلاف باشد. این نوع مذاکره شرط ضروری برای موفقیت گفتوگوهاست. در مذاکرات دیپلماسی، بده و بستان اجتنابناپذیر است. مهم بده و بستان نیست.
مرز میان خدمت و رضایت امیتاز دادن و امتیاز گرفتن نیست. بلکه چه چیزی دادن و چه چیزی گرفتن است. اما در مذاکرات پیرامون یک یا دو موضوع مشخص، امکان مانور و توافق خیلی کم است. اما در مذاکرات گسترده این امکان وجود دارد که یک طرف مسالهای را بپذیرد، امتیازی بدهد اما در جایی دیگر امتیازی بگیرد. تنها در چنین شرایطی امکان برد ـ برد در مذاکرات ایران و آمریکا وجود دارد.
5
دیدار و گفتوگو میان ایران و آمریکا، یک اهمیت ویژه تاریخی برخوردار است. بهترین و مناسبترین شیوه گفتوگو، راه یا مسیر اول است نه مسیر دوم. یعنی مذاکرات رسمی و علنی میان نمایندگان دو کشور. به خاطر اهمیتی که دارد، ضروری است دولت ایران در این مورد شفاف عمل کند، مردم را در جریان امور قرار بدهد، مردم بدانند چه کسانی از جانب آنها گفتوگو میکنند. در مذاکراتی به این مهمی، طبیعی است که برخی از موضوعات یا محتوای مذاکرات تا حصول نتیجه نهایی اعلام نشود، اما دولت باید حداقل مجلسیان را در جریان آن قرار دهد. در غیر این صورت هنگامی که اخبار این مذاکرات در منابع بینالمللی منتشر میشود، هم برای مردم سوالبرانگیز میشود و هم برای نمایندگان. نمیتوان از مردم انتظار داشت در این مسائل پرسشی نکنند یا اظهارنظری ننمایند. شفاف عمل کردن و مهم ـ صاحبان اصلی این سرزمین، را در جریان امور قرار دادن، خود به موفقیت مذاکرات کمک خواهد کرد.