علی مزروعی: این روزها قیمت نفت به بالاترین حد خود از تاریخ کشف و مبادلهء این کالای حیاتی در اقتصاد جهانی رسیده است. هر چند برخی افراد بر این نظرند که هنوز قیمت جاری نفت با «قیمت واقعی نفت» فاصله دارد و از اینرو خواهان افزایش بیشتر این کالای مؤثر در ادارهء اقتصاد صنعتی دنیا هستند اما سؤالی که همچنان میتواند مطرح و مورد مداقه و تامل باشد، این است که «قیمت واقعی نفت» چقدر است؟ و بر چه پایه و مبنایی میتوان این قیمت را محاسبه و اعلام کرد؟ و آیا ادامهء روند افزایش قیمت میتواند به نفع کشورهای صادرکنندهء این کالا باشد؟
آنچه در ادامه میآید پاسخی کوتاه و نارسا به این سؤالات است:
1- از زمان کشف و مبادلهء نفت تاکنون قیمت این کالا هر چند متاثر از عرضه و تقاضا در بازار جهانی بوده است اما در مقاطعی تحولات سیاسی و وضعیت جهانی به شدت بر تعیین قیمت نفت تاثیر گذاشته و افزایش بالای قیمت را موجب گشته است. مقاطعی همچون جنگ اعراب و اسراییل، پیروزی انقلاب اسلامی، اشغال کویت و جنگ پس از آن و سرنگونی رژیم بعث در عراق، در این باره قابل ذکر است و روند افزایش قیمت نفت در سه سال اخیر ناشی از ادامهء وضعیت بیثباتی در عراق و اوجگیری بحثها پیرامون پروندهء هستهای ایران است که هرگونه اتفاق و تحولی در این باره تاثیر مستقیم بر میزان تولید و صادرات نفت از منطقهء خلیجفارس به دنیا دارد. به عبارت خلاصه، نفت یک کالای اقتصادی سیاسی است و قیمت جاری آن در تقاطع بازار و سیاست تعیین میشود و از اینرو تعیین «قیمت واقعی نفت» برای این کالا قابل محاسبه نیست.
2- نکتهء دیگری که در رابطه با قیمت نفت قابل توجه است (اگر آن را به عنوان یک کالای صرفائ اقتصادی در نظر بگیریم) این است که قیمت این کالا ارتباط مستقیم با میزان عرضه و تقاضای آن در بازار و در واقع چرخهء اقتصادی شکل گرفته در این صنعت دارد. اگر منحنی روند قیمت نفت را در پنج دههء اخیر ترسیم کنیم، به نوعی منحنی سینوسی دست مییابیم و این حکایت از نوعی رابطه بین سرمایهگذاری در این صنعت و عرضهء آن میکند. وقتی قیمت نفت پایین است جاذبهء سرمایهگذاری در این صنعت به حداقل میرسد و پیامد آن کاهش عرضهء نفت و افزایش قیمت است، وقتی قیمت نفت افزایش مییابد پیامد آن افزایش جاذبه برای سرمایهگذاری در این صنعت و به دنبال آنافزایش عرضه است که خود موجب کاهش قیمت نفت میشود. در این چرخه جریان تولید و مصرف نفت در جهان صنعتی شکل گرفته است و اکنون دورانی است که سرمایهگذاری در صنعت نفت جاذبه داشته و رو به افزایش است و یقینائ در آینده که این سرمایهگذاریها به نتیجه رسد بار دیگر با افزایش عرضهء نفت و کاهش قیمت آن مواجه خواهیم شد.از این منظر نیز نمیتوان «قیمت واقعی نفت» را محاسبه و اعلام کرد.
3- ایران یک اقتصاد نفتی دارد و وضعیت اقتصادی ایران در پنج دههء اخیر به شدت متاثر از تحولات بازار نفت و قیمت آن بوده است. متاسفانه در دوران افزایشی قیمت نفت و درآمد دولت از این ناحیه به همان میزان نیز بر هزینههای عمومی دولت افزوده شده و به فکر دوران پس از آن نبودهاند و این تجربهء تلخ در حال تکرار است و به نظر میرسد که دولتمردان با استقبال از این وضعیت و امیدواری به افزایش قیمت نفت نگران آینده نیستند، در حالی که عقل و تدبیر و تجربه حکم میکند که به جای مانور پیرامون «قیمت واقعی نفت» در استفاده از درآمد حاصله نهایت احتیاط به کار گرفته شود و یاد زمستان کاهش قیمت و زمانی که درآمد نفت به حد 10 میلیارد دلار در سال برسد، باشیم.