سیدمصطفى تاج زاده
تاریخ معاصر ایران که با انقلاب مشروطه آغاز شد تاریخ بیدارى، تلاش، پیشرفت ها و ناکامى هاى ایرانیان است. دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامى و دو نهضت اجتماعى و اصلاحى (ملى شدن صنعت نفت و اصلاحات) حاصل این مبارزات، پس از قرن ها سکوت و سکون و رخوت بوده است. دستاورد بزرگ یکصد سال تلاش زن و مرد ایرانى تجربیات گرانبهایى است که سرمایه اى بزرگ توشه راه ملت ایران براى دستیابى به حقوق و عزت خویش خواهد بود.اگر خواست تاریخى ایرانیان را در این قرن نفى هر گونه خودکامگى، تحقیر، تبعیض، فقر و عقب ماندگى بدانیم پرسشى که در آستانه یکصدمین سالگرد پیروزى انقلاب مشروطه در برابر ما قرار دارد این است تا چه اندازه شاهد حاکمیت قانون و تحقق استقلال، آزادى، عدالت و پیشرفت بوده ایم؟ در این زمینه اختلاف نظر فراوان است. به طور خلاصه سه پاسخ دیده مى شود. گروه اول همه چیز را سیاه مى بیند و معتقد است با وجود ایثارها و فداکارى هاى یک قرنه ما در همان نقطه اول ایستاده ایم، اگر به قبل از مشروطه بازنگشته باشیم.
دسته دوم به تحقق آرمان هاى مذکور معتقدند اگرچه به تعمیق بخشیدن آنها مى اندیشند. جمعى نیز به پیشرفت در زمینه هایى و درجا زدن در بخش هایى دیگر اعتقاد دارند.صرف نظر از پاسخ هاى متفاوت، آنچه مى تواند دستمایه بهروزى و رفاه و سعادت ملت ایران شود بازخوانى و استفاده از تجربیات غنى و گوناگون این قرن بیدارى است که اکنون مى تواند و باید مورد مداقه و بحث عمومى و همه جانبه قرار گیرد. به خصوص آنکه مقدمات، الزامات و نتایج هر یک از سبک هاى رفتارى روحانیون و مراجع از آخوند خراسانى، نائینى، مدرس و کاشانى (مدافعان حاکمیت قانون، مشروطه شدن سلطنت، عدم پذیرش مسئولیت در امور اجرایى توسط روحانیون در عین دفاع از حضور آنان در قواى مقننه و قضائیه و تاکید بر عدم تصویب قوانین خلاف شرع و نه تاسیس حکومت اسلامى)، شیخ فضل الله نورى و نواب صفوى (تشکیل حکومت اسلامى)، آیت الله بروجردى (عدم دخالت مطلق در حکومت ضمن مخالفت با تصویب هر گونه قانون خلاف شرع) و رهبر فقید انقلاب (تاسیس جمهورى اسلامى، تدوین قانون اساسى و مسئولیت پذیرى روحانیان در راس هرم قدرت، پذیرش تکثر روحانیون، دائرمدار بودن «مصلحت» در اتخاذ تصمیمات کلان، میزان دانستن راى ملت در حکومت، انتخابات آزاد و...) پیش چشم ماست.
تجربه حضور روشنفکران سکولار نیز با سبک ها و نگرش هاى متفاوت در برابر ما قرار دارد. عملکرد و پیامدهاى کوشش طرفداران «تجدد بومى» و دفاع از حضور روحانیون در عرصه فعالیت هاى سیاسى و نیز نتایج اندیشه و عملکرد حامیان پذیرش دربست و تمام عیار تجدد غربى که آنها را تجزیه ناپذیر مى دانند و سکولاریسم را جوهره آن مى خوانند و با هر گونه «بومیزه» یا «اسلامیزه» کردن مفاهیم جدید مقابله مى کنند، موجود است.سرنوشت و تاثیر رفتار و گفتار احزاب سیاسى که با سازماندهى و استراتژى هاى سیاسى گوناگون از مشى پارلمانتاریستى تا چریکى و مسلحانه، از خودمختارى تا دفاع از استقلال و تمامیت ارضى کشور، در صحنه حاضر و بعضاً خارج شده اند و نیز تحولات درونى آنها در دسترس ما است.امروز بیش از گذشته مى توان به ارزیابى راهبرد توسعه اقتصادى، علمى و فنى بدون توجه به توسعه سیاسى پرداخت و به این پرسش پاسخ داد که آیا «مدرنیته دموکراتیک» راه نجات ایران است یا «تجدد آمرانه»؟ کدامیک به عدالت، رفاه ایرانیان و پیشرفت کشور منجر مى شود و ثبات پایدار میهن را تضمین مى کند.
اکنون ارزیابى فضاهاى باز و بسته مطبوعات در یک قرن گذشته میسر است و مى توان به این موضوع پرداخت که نهادهاى مدنى جدید در چه شرایطى تاسیس یا تقویت شده اند و شور و نشاط و امید و در نتیجه کاهش فساد و تحقیر و تبعیض در کدام دوره ها و به چه دلایلى افزایش یا کاهش یافته است. سرانجام آنکه چرا از 1285 تا 1376 هجرى شمسى (1906 تا 1997 میلادى) ما شاهد چهار انقلاب و نهضت بزرگ اجتماعى بوده ایم؟ و با وجود این همه حماسه آفرینى و ازخودگذشتگى آیا حاکمیت قانون و آزادى عقیده و بیان، آزادى تاسیس انجمن ها و سندیکاها و احزاب و سرانجام آزادى انتخابات نهادینه شده است یا خیر؟یکصدمین سالگرد انقلاب مشروطه فرصتى فراهم کرد تا به پیشنهاد جبهه مشارکت و روزنامه شرق و با همکارى جمعى از اصلاح طلبان همایشى برگزار شود تا در آن «تجربیات یکصد ساله و چشم انداز آینده» از زوایا و دیدگاه هاى گوناگون مورد بحث و بررسى قرار گیرد تا علل دستاوردها و ناکامى هاى ایرانیان در قرن بیدارى و تلاششان بهتر روشن شود.
گفتمان غالب سیاسى قرن گذشته «حاکمیت قانون» بود که خوشبختانه امروز همه، دست کم در ظاهر آن را پذیرفته اند. امیدوارم قرن آینده، «قرن حقوق» باشد و جاى «سکوت و فریاد» را «گفت وگو» بگیرد تا ایران براى همه ایرانیان شود و حفظ استقلال و یکپارچگى سرزمینى و ملى و نیز تحقق آزادى و عدالت و پیشرفت ثمره آن باشد. پیشاپیش از همکارى و همفکرى همه صاحب نظران براى هرچه غنى تر برگزار شدن این همایش سپاسگزارى مى شود.