محمد حیدری
روز سهشنبه، 22 فروردینماه امسال، دو عضو شورای شهر تهران طی سخنانی نسبت به وضعیت پوشش برخی زنان تهرانی اعتراض کرده و خواستار اتخاذ روشی برای مقابله با این پدیده شدند. این اظهارات در روزهای بعد توسط اعضای شورای شهر و سپس نمایندگان مجلس مورد توجه قرار گرفت. درحالی که خبر میرسید شورای شهر تهران از نیروی انتظامی خواسته است با موارد بدحجابی برخورد کند، برخی نمایندگان مجلس نیز در نطقهای پیش از دستور خود نسبت به پوشش برخی زنان اعتراض کردند.
ازجمله حجتالاسلام مصباحیمقدم که نمایندهء تهران است و سخنگویی جامعهء روحانیت مبارز را نیز برعهده دارد، طی سخنانی پوشش رایج زنان در جامعه را برنامهای حساب شده از سوی مانکنهای ترویجدهندهء مد معرفی کرد. روز 23 فروردین نیز هشت نمایندهء مجلس در تذکری کتبی، ضرورت حفظ حجاب در جامعه را مورد تاکید قرار دادند.
درعینحال محمدحسین استکی، نمایندهء اصفهان نیز از دولت خواست با متخلفان برخورد کرده و تکلیفشان را روشن کند. جالب آنکه یکی دیگر از نمایندگان مجلس دلیل عدم استفاده از چادر به عنوان پوشش کامل توسط زنان را گرانی پارچهء چادری دانسته و خواستار توجه به این مساله از طرف دولت شد.
در چنین شرایطی بود که روز سهشنبه، 29 فروردین گروهی از خانوادههای شهدا در مقابل مجلس تجمع کردند تا نسبت به آنچه گسترش بدحجابی در جامعه میخواندند اعتراض کنند. ایرنا، خبرگزاری رسمی دولت در اینباره خبر داد: «تجمعکنندگان که بیشتر آنها مادر، خواهر و همسر شهید و جانباز بودند، پلاکاردها و دستنوشتههایی با مضامین «مجلس حزباللهی، کو قانون الهی»، «حجاب مصونیت است نه محدودیت»، «نمایندگان مجلس، برای برخورد با بدحجابی و بیبندوباری چه کردهاید؟»، «حجاب خار چشم دشمنان اسلام است» و «دولت نهم برای مبارزه با بدحجابی چه کردهاید؟» حمل میکردند.»
پس از انتخاب، سیدمحمد خاتمی، یکی از انتقادات مکرری که مخالفان او بیان میکردند، افزایش بیحجابی و وضعیت فرهنگی نامطلوب بود. این انتقادها همهء حوزههای فرهنگی را شامل میشد و متصدیان فرهنگی به دلیل پیگیری سیاست تساهل و تسامح مورد انتقاد جدی قرار میگرفتند. محافظهکاران تصور میکردند که دولت خاتمی و سیاستهای آن منجر به چنین وضعیتی شده است. البته گروههای افراطیتری هم بودند که اصولائ به سیاستهای پس از جنگ انتقاد کرده و آن را موجب بیبندوباری فرهنگی معرفی میکردند. نامهء سرگشادهء علی مطهری، فرزند آیتالله مرتضی مطهری که در مردادماه سال گذشته و در آخرین ماههای ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی منتشر شد، نمونهای از این رویکرد است. مطهری در این نامه که خطاب به خاتمی نگاشته بود، تاکید کرد: «امام خمینی(ره) در ماههای اول پیروزی انقلاب اسلامی فرمودند: «خانمها رفتار دورهء طاغوت را فراموش کنند»، متاسفانه امروز بار دیگر باید گفت: «خانمها رفتار دورهء اصلاحطلبی را فراموش کنند» مطهری در همان نامه آورده بود: «عقربهء زمان در «آن» ولا زمان از خرداد 76 به تیر 84 میآمد و ما این تغییر رفتار اجتماعی را بهطور ناگهانی مشاهده میکردیم و مثلائ میدیدیم شلوارهای برخی از بانوان تا نزدیک به زانو و مانتوهای تنگ آنها تا کمر بالا آمده و روسریهایشان تبدیل به شالگردن شده، از تعجب و ناراحتی بر خود میلرزیدیم، ولی چون این استحالهء فرهنگی در طول هشت سال به تدریج و زیرکانه از سوی اصلاحطلبان بر مردم تحمیل شده، قبح اینگونه گناهان نزد عدهای ریخته شده است.»
او از خاتمی خواسته بود که پیش از پایان ریاست جمهوریاش در اینباره اقدام کند، چرا که «قشر اجتماعی غربزده تا حدی از شما حرفشنوی دارد».
خاتمی البته به پیشنهاد مطرح شده توجهی نکرد و برخورد با «قشر اجتماعی غربزده» به دولت جدید واگذار شد. البته پیش از آن و از زمان انتخابات مجلس هفتم و تشکیل مجلس جدید نیز سخنانی در اینباره گفته شده بود، چنانچه ارایهء الگوی «حجاب خوب» یکی از برنامههای اولیهء مجلس هفتم اعلام شد.[ایلنا 16/7/84]
در اواخر شهریورماه سال 1383 نیز غلامعلی حداد عادل، رییس مجلس هفتم در جمع خبرنگاران با اشاره به مسالهء بدحجابی در جامعه، یکی از وظایف مجلس را مبارزه با ریشههای پدید آمدن این وضعیت در کشور دانسته بود. او نیز معتقد بود که باید بررسی شود کدام حرکتها در سالهای گذشته این وضع را ایجاد کرده است.
بحث بدحجابی در طول سالهای اخیر، هرچند وقت یک بار به موضوع اصلی روز تبدیل میشد و سپس فروکش میکرد. دو سال پیش که این مباحث به صورت مکرر در محافل منتقد دولت خاتمی مطرح میشد، قالیباف، رییس وقت نیروی انتظامی خواستار تدوین آییننامهء شهروندی شده بود تا مرز حجاب و بدحجابی دقیقتر مشخص شود. او درعینحال تاکید داشت که «ما نمیتوانیم و مجاز نیستیم در احوالات شخصی مردم وارد شویم.» دولت خاتمی برای ساماندهی همین مساله، لایحهء حریم خصوصی را به مجلس فرستاد که البته درنهایت دولت جدید آن را چند روز پیش از مجلس پس گرفت.
در تبصرهء مادهء 638 قانون مجازات اسلامی برای زنانی که بدون «حجاب شرعی» در «معابر و انظار عمومی» ظاهر شوند; مجازاتهایی پیشبینی شده; اما تعریف دقیق «حجاب شرعی» در قانون مشخص نبود. مسالهء حجاب یکی از پر مناقشهترین مسایل اجتماعی پس از پیروزی انقلاب بوده است.درواقع فارغ از اینکه حجاب از نظر شرعی واجب است، این مساله مطرح بوده است که آیا میتوان یک امر واجب شرعی مانند حجاب یا نماز را بر افراد اجبار کرد یا اینکه این مساله موضوعی شخصی است؟ برای روشن شدن مساله باید تفاوت «واجب بودن حجاب» با «اجباری بودن حجاب» مشخص شود. به این معنی که حجاب به عنوان یکی از شعایر اسلامی براساس نظریهء همهء فقها واجب است، همانگونه که اقامهء نماز واجب است; اما برخی فقها اجبار در امر واجب را نمیپذیرند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رهبر فقید انقلاب طی سخنانی به زنان توصیه کرد که با حجاب اسلامی در وزارتخانهها و ادارات حاضر شوند.در همان زمان آیتالله طالقانی طی گفتوگویی ضمن تاکید بر «وجوب» حجاب تاکید کرد که این امر «واجب»، اجباری نیست. ایشان گفته بود: «اسلام، قرآن و مراجع دینی میخواهند زنهای ما شخصیتشان حفظ شود. اصل مساله این است. هیچ اجباری هم در کار نیست.» آیتالله طالقانی سپس با مرور مبارزات زنان در انقلاب گفت: «کسی در این راهپیماییها، خانمها، خواهران ما و دختران ما را مجبور نکرد که اینها با حجاب یا بیحجاب بیایند. هیچ طرفش مجبور نبودند. ولی خودشان با احساس مسوولیت اسلامی که این لباس یکی از شعارهای اسلامی و ایرانی است، اصالت خودشان را خواستند نشان بدهند... اینکه حالا روسری ببندند، نبندند، هیچکس اجباری در این کار نکرده; ولی ما درخواست میکنیم. حضرت آیتالله العظمی خمینی هم اجبار و اکراهی به صورت اکراه بیان نکرده.» و تاکید کرد: «در خلال صحبتها گفتم که حتی اجبار برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند، مانند یک پدر که به فرزندش نصیحت میکند.»
[کیهان200/ 12/ 1357 - متن کامل در مجله سروش شهریور 1359 صص 84 و 85]
چند روز بعد نیز رهبر فقید انقلاب طی مصاحبهای تاکید کرد: «همان نظراتی که آقای آیتالله طالقانی فرمودند، موردنظر من و صحیح است.»[روزنامه اطلاعات - دوشنبه - 21/ 12/ 1357 ]
چنین رویکردی در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی بارها مطرح شده و شخصیتهای مؤثر و مذهبی مختلفی دربارهء آن سخن گفتهاند. به عنوان مثال آیتالله سیدمحمد حسینیبهشتی نیز طی سخنانی دربارهء پوشش زنان گفته است: «ما معتقدیم پوشش خواهران ما، پوششی باشد که با کرامت آنها سازگار باشد]...[ منتهی ما در قلمرو مسؤولیت خاصمان در قوهء قضاییه از خواهرانمان خواستیم که خودشان این کار و پوشش را تا حدی عمل نمایند; اما اگر کسی عمل نکرد ما چه خواهیم کرد؟ باید بگویم روش من در زندگی چنین بوده است که با کلیهء اشخاص از هر گروه به بحث اقناعی پرداختهام. من حاضرم در فرصت مناسب با این خواهران به گفتوگو بنشینم و امیدوارم آنان را قانع به پوشش اسلامی نمایم.» [راستقامتان جاودانهء تاریخ دفتر سوم ص 1052]