گروه سیاسى، مریم شبانى:«نگاه اجتماعى- سیاسى به منافع ملى» عنوان سمینارى بود که بعدازظهر سه شنبه به همت انجمن اسلامى دانشجویان دانشکده علوم اجتماعى دانشگاه تهران برگزار شد. این دانشجویان سیاسى که پیشتر و در روزهایى که گروه هاى اصلاح طلب از نتیجه حاصل شده در انتخابات ریاست جمهورى نهم شوکه شده و ناگزیر سکوتى سیاسى را در پیش گرفته بودند، با برگزارى سمینار «تحلیل جامعه شناختى انتخابات ریاست جمهورى» و دعوت از چهره هاى سیاسى براى سخنرانى در این سمینار فضا را براى شکستن سکوت مهیا کردند. اکنون نیز این دانشجویان دموکراسى خواه با ترتیب دادن سمینارى مفهوم «منافع ملى» را به بحث گذاردند تا شاید از این رهگذر زمینه اى براى سخن گفتن سیاسیون در روزهایى که بیش از پیش واژه منافع ملى از زبان دولتمردان شنیده مى شود ایجاد کنند.
عباس عبدى: منافع ملى در چارچوب دورى از پوپولیسم
اگرچه تعریف منافع ملى در قالب وضعیت پرونده هسته اى کشورمان زمینه برگزارى سمینار «نگاه اجتماعى- سیاسى به منافع ملى» را فراهم کرده بود اما عباس عبدى در مقام سخنران این سمینار ترجیح داد که بدون توجه به اثرات پرونده هسته اى در منافع ملى تنها به زمینه هاى شکل گیرى مفهوم «منافع ملى» و اجراکنندگان آن بپردازد. از این رو عبدى منافع ملى را اصطلاحى مختص نظام هایى دانست که در آن دولت _ ملت شکل گرفته باشد که البته شرط شکل گیرى دولت- ملت از دید عبدى نیز شکل گیرى ملیت و شهروندى به معناى مدرن آن بود. با این حال عباس عبدى در ابتداى سخن به بیان انتقادهاى وارد شده از سوى جمعى از صاحب نظران درباره مفهوم منافع ملى پرداخت و اصل این انتقادها را نیز صحیح دانست. به گفته عبدى عده اى از منتقدان معتقدند که منافع ملى تعریف مشخصى ندارد و از این رو کشورها سیاست هاى اجرا شده خود را بر این مفهوم بار مى کنند. «در این تعریف قبل از اینکه اصطلاح منافع ملى واجد معنایى خاص باشد که سیاست ها با آن تطبیق داده شود کشورها سیاست هاى اتخاذ شده را بر این مفهوم تحمیل مى کنند. » عبدى سپس نتیجه حاصل شده از این نوع نگاه به منافع ملى را چنین عنوان کرد: «در این نگاه منافع ملى همواره ابزار برخورد داخلى و سلطه خارجى است حتى کسانى که کودتا مى کنند هم نام منافع ملى بر عمل خویش مى گذارند. بنابراین بسیارى از جنبش هاى مدنى به مفهوم اینچنینى منافع ملى معترض هستند و حتى اگر در مورد اصل مفهوم اعتراض نکنند اما به انگیزه و صلاحیت کسانى که مى خواهند منافع ملى را تامین کنند نقد دارند.»عبدى اعتراض دیگرى که نسبت به مفهوم منافع ملى مطرح است را «تعارض منافع ملى با منافع بشرى» عنوان کرد: «در این نگاه گاهى منافع ملى به شعارى غیردموکراتیک و ابزارى براى سلطه یک کشور تبدیل مى شود و تحصیل منافع ملى یک کشور شاید منافع بشرى گروه دیگرى را نیز به مخاطره اندازد.»
عباس عبدى سپس با بیان سومین انتقاد مطرح شده از مفهوم منافع ملى که این مفهوم را در دنیاى مدرن نقض شده مى داند و معتقد است که استقلال حاکمیت ها در دنیاى جهانى شده امروز جایى ندارد تعریف خود از منافع ملى را اینچنین عنوان کرد: «به رغم همه اعتراض هاى وارد شده اما نمى توان این اصل را نادیده گرفت که کشورها در سیاست خارجى باید یک اصل کلى راهنماى عمل داشته باشند که این اصل کلى در بعد داخلى منفعت عمومى و در بعد خارجى منافع ملى نام مى گیرد.» منافع ملى از دید عبدى هم بعدى ذهنى دارد و هم بعدى عینى. چرا که اگر مردم به لحاظ ذهنى پشتوانه دولت و حاکمیت نباشند با کوچکترین بحرانى حاکمیت دچار مشکل شده و پشتوانه خود را از دست خواهد داد.عباس عبدى منافع ملى را هم تراز با سود و زیان عنوان کرد و تاکید کرد که نمى توان جایگاهى براى مفهوم حق و باطل در این عرصه قائل شد. او سپس با بیان این نکته که حکومت به دلیل اینکه متولى تامین منافع ملى است پس نمى تواند تائیدکننده خوبى براى صلاحیت اجراکنندگان منافع ملى باشد چنین نتیجه گرفت: «اینجا است که حکومت باید اصل رقابت آزاد افراد و گروه هاى سیاسى را بپذیرد. در محیط اجتماعى- سیاسى رشدیافته منافع ملى به بهترین شکل تعریف و تحصیل مى شود.»به این ترتیب عبدى شروط کنش آزاد، آزادى اطلاعات و عقلانیت را شروط لازم براى جامعه اى دانست که خواستار تحصیل منافع ملى است و گفت: «با حاکم شدن سه شرط فوق، امکان تصمیم گیرى درباره منفعت به افراد جامعه داده مى شود.»
عبدى مقصود خویش از عقلانیت را دورى از پوپولیسم عنوان کرد و گفت: «عقلانیت یعنى فارغ از احساسات تصمیم گیرى کردن اما پوپولیسم این امکان را از فرد سلب مى کند. عبدى که به عنوان یک پژوهشگر علوم اجتماعى در جامعه دانشگاهى شناخته شده است توافق بر یک روش هم در بعد داخلى و هم بعد خارجى را اصلى ترین قاعده بازى در تامین منافع ملى عنوان کرد و این روش را در بعد داخلى «حاکمیت قانون» و در بعد خارجى «نظام بین الملل» معرفى کرد.بنابراین عباس عبدى نتیجه گیرى خویش از بحث را نیز چنین ارائه داد: «اگر شروط فوق را در نظر گرفته باشیم، مفهوم منافع ملى براى مردم روشن و درونى مى شود و آنها حاضرند پشت سر سیاست هایى که منجر به تامین منافع ملى مى شود بایستند. اما اگر مردم را در فضاى پوپولیستى قرار دهیم در کوتاه مدت مثمرثمر است اما وقتى با بحران مواجه شوند به علت بیگانگى با مفهوم منفعت از اصل هدف روى مى گردانند و به این ترتیب اولین کسانى که صحنه را خالى مى کنند همین پوپولیست هایى هستند که پیشتر با شدت از سیاست ها دفاع مى کردند.»به این ترتیب عباس عبدى که به عنوان چهره اى سیاسى در جبهه مشارکت نیز عضویت دارد سخنان خویش را با این جمله به پایان رساند: «در بعد بین الملل یک اصل حاکم است و آن اصل قدرت است که مى تواند منافع ملى را تامین کند. دیپلماسى تنها پوششى براى قدرت است. حکومتى مى تواند در خارج از مرزهاى خود منادى منافع ملى باشد که بتواند حداکثر قدرت را در داخل کشور بسیج کند و حکومتى که حمایت مستمر و پایدار مردم را نداشته باشد راه به جایى نخواهد برد.»
یوسف مولایى: استانداردهاى بین المللى بى ارتباط با عدالت
یوسف مولایى حقوقدان و استاد حقوق بین الملل دیگر سخنران سمینار «نگاه اجتماعى- سیاسى به منافع ملى» بود که برخلاف عباس عبدى محور سخن خود را بر پایه تبیین حقوقى پرونده هسته اى قرار داد و بررسى روند پرونده هسته اى ایران را مورد علاقه کسانى دانست که در حوزه حقوق بین الملل به صورت میدانى مطالعه مى کنند. مولایى سخن خویش را با مفهوم «حق» آغاز و تاکید کرد که در حقوق بین الملل حق همواره و لزوماً با منافع ملى منطبق و سازگار نیست. «گاهى اصرار براى کسب حق ممکن است با منافع ملى مطابقت نکند و یا سیاست هاى دفاع از منافع ملى و حفظ حقوق کاملاً از یکدیگر متفاوت باشند.»این حقوقدان «حق» در چارچوب حقوق بین الملل را همچون «الگوى رفتارى و استانداردهایى براى تعریف شیوه زندگى در جامعه جهانى» دانست و آن را با مفهوم ذاتى «برابرى» کاملاً متضاد عنوان کرد. با این حال مولایى استانداردهاى نظام بین الملل را برآیند مشارکت همه دولت ها و بازیگران در فرآیند ساخت این استانداردها ندانست و آن را زاییده اصل توازن نیروها در این نظام معرفى کرد.مولایى در ادامه با بیان اینکه مقوله عدالت در بحث استانداردهاى بین المللى نقشى کمرنگ و فرعى دارد تامین عدالت در مناسبات بین المللى را بسیار دشوار خواند. به این ترتیب او از بحث مقدماتى خویش این نتیجه را حاصل کرد که «استاندارد هاى حاکم بر مسائل هسته اى خیلى کم به مقوله عدالت آراسته است و در اصل به بحث استاندارد توازن نیروها تکیه مىزند.
در بحث قانونمند کردن فعالیت هسته اى جامعه جهانى تنها به قدرت اندیشیده و نظم حاکم را بازیگرانى تنظیم کردند که مى توانستند ضمانت اجرایى براى رفتارهاى جامعه جهانى تعریف کنند.»مولایى در ادامه با تاکید بر این نکته که در بحث پرونده هسته اى استقلال ملى کشور با خدشه مواجه شده است به عنوان یک حقوقدان به سیاستمداران کشور پیشنهاد کرد که رفتارهاى خود را در قالب استانداردهاى بین المللى تعریف کنند: «چون ما نمى خواهیم استانداردهاى بین المللى تعریف کننده حق ما باشند مسلماً همواره در برخورد با واقعیات دچار دوگانگى در رفتار مى شویم. ما باید در تعریف حق استانداردهاى بین المللى را ملاک قرار دهیم.» به گفته مولایى این قدرت هاى بزرگ هستند که همواره ضمانت اجرایى براى استانداردهاى بین المللى تعریف مى کنند تا جایى که آژانس بین المللى انرژى هسته اى بدون شوراى امنیت خاصیت وجودى خودش را از دست مى داد.این استاد حقوق بین الملل با تاکید بر تبعیض آمیز بودن استاندارد هاى حاکم بر نظام بین المللى اما بر این اصل تاکید مضاعف کرد که در بحث دفاع از حق باید کاملاً تابع استانداردهاى بین المللى باشیم: «ما باید این استانداردها را بشناسیم و بدانیم با توجه به عنصر قدرت ظرفیت ایجاد تغییر در این استانداردها چقدر است و چگونه تن دادن به آنها آسیب کمترى را به ما مى رساند.»به این ترتیب اگرچه عباس عبدى اصل قدرت را مهم ترین عنصر بازى در صحنه بین الملل دانست و دیپلماسى را ابزارى در خدمت قدرت عنوان کرد اما یوسف مولایى توسل به شیوه مذاکره را در هر شرایطى بهترین راه حل اختلاف میان بازیگران بین الملل معرفى کرد و سخنان خویش را با دفاع از روش مذاکره به پایان رساند: «به رغم تمام ایراداتى که به مذاکره وارد مى شود، این روش باز هم مناسب ترین راه حل تعارضات بین المللى است.»
هرمیداس باوند: منافع ملى و حاکمیت قانون
داود هرمیداس باوند استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل سیاست خارجى دیگر سخنران سمینار «نگاه اجتماعى _ سیاسى به منافع ملى» بود. باوند سخن خود را با بازخوانى مختصر مسیر پرونده هسته اى ایران از سال 2003 تاکنون آغاز کرد و نهایتاً با تاکید بر این نکته که پرونده هسته اى ایران از جنبه حقوقى خارج شده و صرفاً به صورت پرونده اى سیاسى درآمده است رفتار دولتمردان در این مقطع را مهم و حیاتى ارزیابى کرد.این عضو جبهه ملى ایران ضمن اینکه اصلى ترین اولویت جامعه ایران در زمان حاضر را تقویت دموکراسى، حاکمیت قانون و حقوق بشر اعلام کرد چاپ مطالبى در روزنامه هاى خارجى مبنى بر تدارک آمریکا براى حمله نظامى به ایران را قابل تامل و خطرآفرین خواند. باوند با بیان این نکته که در مقطع فعلى رسالت سیاسیون دفاع از منافع ملى مردم ایران است مدیریت اطلاع رسانى پرونده هسته اى را همراه با اشکال خواند و گفت: «کشورهاى عضو کلوپ هسته اى همگى سلاح هسته اى دارند و اینکه ایران اعلام مى کند که به این کلوپ وارد شده است، به تقویت این تفکر که ایران به دنبال استفاده از انرژى صلح آمیز صرف نیست کمک کرده است.»باوند به عنوان یک کارشناس و تحلیلگر مسائل سیاست خارجى ارائه تحلیل هاى نادرست نسبت به توان و قدرت طرف مقابل را پاشنه آشیل سیاستمداران عنوان کرد و گفت: «تجربه تاریخى نشان داده است که ارزیابى هاى مبالغه آمیز درباره وضعیت خود همواره نتایج متفاوتى به بار آورده است.»استاد دانشگاه علامه طباطبایى همچنین در ادامه بحث جو عمومى جامع را مبتنى بر سیاست صبر و سکوت از جانب مردم عنوان کرد و پیشنهاد کرد که در زمینه دستاوردهاى هسته اى اطلاع رسانى شفاف به مردم صورت گیرد. این فعال سیاسى در پایان سخنان خویش نیروهاى سیاسى را مورد خطاب قرار داد که از سکوت خارج شوند و با اطلاع رسانى و انتقاد فضا را در جهت تامین منافع ملى مردم ایران هدایت کنند.
تقى آزادارمکى: منافع ملى را به انرژى هستهاى خلاصه نکنیم
سخنران بعدى سمینار منافع ملى تقى آزادارمکى بود، رئیس سابق دانشکده علوم اجتماعى دانشگاه تهران و استاد فعلى این دانشکده که دانشجویان همواره در مباحث مربوط به جامعه و سیاست فرصتى نیز براى سخنرانى در اختیار او قرار مى دهند.آزادارمکى که همواره در آغاز سخنرانى هاى خویش جمله «نگاه جامعه شناس نگاهى انتقادى است» را تکرار مى کند در این سخنرانى نیز مستمعین را آماده کرد تا انتقادهاى او به مفهوم منافع ملى را بشنوند. ارمکى در ابتدا منافع ملى را مفهومى مدرن و خاص دنیاى معاصر دانست و دو تعریف سنتى و مدرن از این مفهوم ارائه داد: «در تلقى سنتى از منافع ملى عده اى با تمرکز بر توده مردم به عنوان مرکز کنش اجتماعى معرفى مى شوند و همچون یک نیروى جهت دهنده توده را در جهت هدف حکومت بسیج مى کنند. به نظر من هم راست گرایان و هم چپ گرایان مشمول این تعریف هستند. در این نگاه توجه به واقعیات مهم نیست بلکه خط حرکت توسط گروهى خاص ترسیم مى شود.»ارمکى اما نگاه مدرن به مقوله منافع ملى را نگاهى واقع بینانه و اجتماعى عنوان کرد که مفهوم ملیت در آن همچون کانون اصلى مورد توجه قرار مى گیرد: «در این نگاه واقع گرایانه منافع ملى امرى عینى و واقعى است و مطلوب ذهن یک گروه خاص نیست بلکه تمام مردم مى توانند منافع ملى را بفهمند. با این نگاه منافع ملى همان غیر عمومى و منفعت جمعى معنا مى یابد.» به این ترتیب ارمکى تقلیل منافع ملى به حوزه سیاسى صرف را براى سیاسیون خطرآفرین عنوان کرد.آزادارمکى در بخش دیگرى از سخنان خویش علم و دموکراسى را دو نیاز اصلى سازنده جامعه خواند که از تعامل این دو اصل حیات اجتماعى توسعه یافته شکل مى گیرد. به گفته ارمکى «علم و دموکراسى به صورت توامان» یک جامعه مدرن را مى سازند و جامعه مدرن هم قادر خواهد بود تا منافع ملى خودش را تعریف کند.» این جامعه شناس سپس با انتقاد از نگاه صرف اصلاح طلبان به سیاست و دموکراسى در دوران اصلاحات و بى توجهى به علم و عقلانیت و در مقابل نگاه صرف اصولگرایان به مقوله علم و اخلاق و بى توجهى به دموکراسى نتیجه گرفت: «ما در باب سیاستگزارى علمى مشکل داریم. مقوله اول و اساسى در حکومتدارى علم است و مقوله دوم دموکراسى. با تعامل میان این دو، جامعه دموکراتیک ساخته مى شود و در این جامعه است که منافع ملى قابل دستکارى نیست و به حوزه اى خاص تقلیل داده نمى شود.»به این ترتیب آزادارمکى انرژى هسته اى را حقى انکارناپذیر براى ملت ایران دانست اما تعریف منافع ملى در قالب انرژى هسته اى را اشتباهى عنوان کرد که در صورت اصرار بر آن نگاه بدبینانه ایرانیان بر آن حاکم خواهد شد.
غلامعباس توسلى: منافع ملى و عقلانى بودن رفتارها
غلامعباس توسلى دیگر استاد دانشکده علوم اجتماعى و عضو نهضت آزادى ایران سخنران دیگر سمینار «نگاه اجتماعى _ سیاسى به منافع ملى» بود که سخنان خویش را بر مبناى اهمیت توجه به منافع ملى در شرایط فعلى آغاز کرد. به اعتقاد توسلى «منافع ملى را اکنون باید در راس تمام امور قرار داد و جامعه را نسبت به عقلانى بودن رفتارها متقاعد کرد.» توسلى ادامه شیوه هاى حصول منافع ملى را مهم ارزیابى کرد و گفت: «باید منافع ملى را با وضعیت خودمان سبک و سنگین کنیم و تصمیم گیرى ها را بر این اساس انجام دهیم.» این عضو نهضت آزادى تحولات دنیاى امروز را متفاوت از گذشته دانست و نبض این تحولات را در دست قدرت هاى بزرگ اعلام کرد و به این ترتیب اولویت اصلى و اول در تامین منافع ملى را «جلوگیرى از مخاطرات» در این عرصه خواند.توسلى نیز همچون دیگر سخنرانان سمینار اطلاع رسانى شفاف به مردم را عامل همراهى جامعه با حکومت در تامین منافع ملى عنوان کرد.توسلى با بیان این نکته که تجربه کشورهاى همسایه قابل دسترس ترین نمونه براى تصمیم گیرى عقلانى و منطقى در مقابل ایران است تن دادن به گفت وگو و مذاکره را راه حل خویش براى پایان دادن به بحران پرونده هسته اى کشور اعلام کرد.
مجتبى بیات: صلح در جهان و دموکراسى در ایران
در سمینار «نگاه اجتماعى _ سیاسى به منافع ملى» مجتبى بیات از اعضاى شوراى مرکزى دفتر تحکیم وحدت نیز سخن گفت و در سخنان خویش راهبرد جدید جنبش دانشجویى در زمینه سیاست خارجى را چنین معرفى کرد: «شکل گیرى جنبش صلح در جهان و دموکراسى در ایران.»این عضو شوراى مرکزى دفتر تحکیم در ادامه از رویه و عملکرد احزاب و گروه هاى سیاسى اصلاح طلب در یک سال اخیر انتقاد کرد و تن دادن به سکوت را «حکایت تلخ روشنفکران و دانشجویان» امروز جامعه ایران نامید و خواهان نظارت بیشتر سیاسیون اصلاح طلب و روشنفکران در مقوله منافع ملى شد.سمینار «نگاه اجتماعى _ سیاسى به منافع ملى» در حالى پایان یافت که دعوت دانشجویان از محمدرضا خاتمى و محسن آرمین به عنوان نمایندگان دو حزب اصلاح طلب براى حضور در این سمینار اجابت نشد تا همچنان بر فاصله میان دانشجویان سیاسى انجمن هاى اسلامى با اصلاح طلبان مشارکتى و سازمان مجاهدین افزوده شود.