صحنه گردان سیاست خارجی روسیه یعنی پوتین، روابط در ظاهر خوبی با بوش دارد و در سال های گذشته چندین بار چه در مزرعه شخصی رئیس جمهور آمریکا، چه در کرملین و چه در حاشیه نشست های بین المللی در ملاقات های رسمی و غیررسمی، رابطه ای دوستانه را به نمایش گذاشته است. اما تکاپویی که این روزها در واشنگتن جریان دارد نشان دهنده نگرانی آمریکا از سیاست خارجی و تحولات داخلی روسیه است.
هفته گذشته سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه به مدت نیم ساعت در دفتر بیضی شکل(Ural office) کاخ سفید میهمان جورج بوش بود. در این ملاقات نسبتاً طولانی که به ندرت میان وزرای خارجه کشورها و رئیس جمهور آمریکا چنین طولانی می شود، درباره چندین موضوع گفت وگو شد. آخرین باری که بوش در کاخ سفید میزبان وزیر خارجه کشوری بود، ژوئن سال 2005 و هنگام ملاقات با وزیر خارجه پاکستان بود که از دست دادن و احوالپرسی فراتر نرفت.
این ملاقات طولانی در کنار مجموعه ای از تحرکات در واشنگتن، از اهمیت یافتن اقدامات روسیه برای دولت بوش حکایت دارد.
در سال 2001 وقتی بوش و گروه او در کاخ سفید مستقر شدند، وقت چندانی برای پوتین و تعامل با آن نداشت. اما اکنون ابتکارات دیپلماتیک پوتین مشکل جدی پیدا کرده است.
شورای روابط خارجی آمریکا که لابی قدرتمند و نهاد مشورتی با نفوذی در سیاست خارجی واشنگتن است، چند روز پیش در گزارشی اعلام کرد، 15سال بعد از فروپاشی شوروی روابط روسیه با آمریکا در مسیری غلط به پیش می رود.
در این گزارش 98 صفحه ای که بسیاری از کارشناسان ارشد و سیاستگذاران سابق و فعلی آمریکایی آن را تهیه کرده اند، ساز مخالف روسیه با آمریکا در چندین مورد از مسائل حساس سیاست خارجی از یک سو و از سوی دیگر تحولات داخلی این کشور که به سمت تمرکز بیشتر قدرت در کرملین پیش می رود به عنوان دو دلیل اصلی نگرانی واشنگتن از سیاست های مسکو ذکر شده و آمده است: در شرایطی که رئیس جمهور آمریکا دموکراسی را هدف اصلی سیاست خارجی این کشور اعلام کرده، نظام سیاسی روسیه روز به روز بیشتر به سمت و سوی اقتدارگرایی پیش می رود. روسیه امروز، دموکراسی و درهای باز چند سال پیش را ندارد.
این گزارش موضع آن گروه از سیاستمداران آمریکایی را تقویت می کند که به دولت بوش و کنگره برای موضع گیری شدید تر در برابر مسکو فشار می آورند.
روزنامه واشنگتن پست هفته گذشته نوشت، دیک چنی معاون رئیس جمهور آمریکا گروهی از کارشناسان متخصص و مستقل حوزه روسیه را در دفترش جمع کرده و آنها را مأمور بازبینی سیاست واشنگتن در قبال مسکو نموده است. چنی همچنین از جان نگرو پونته مسئول سرویس اطلاعات ملی آمریکا خواسته برنامه ها و سیاست های آینده پوتین را ارزیابی کرده و از آن گزارشی تهیه کند.
یک ماه بعد کاندولیزا رایس وزیر خارجه که خود از متخصصان امور روسیه و از مدافعان اصلی حفظ روابط خوب با مسکو در دولت آمریکاست، گروهی مشابه تشکیل داد تا سیاست های پوتین را بررسی کنند.
این اقدامات در آستانه به عهده گرفتن رهبری گروه هشت از سوی روسیه که برای اولین بار بعد از پیوستن روسیه به این گروه در سال 1998 اتفاق می افتد، معنای جدی پیدا می کند. از نظر واشنگتن پوتین روسیه را به سمت و سویی تهدید کننده برای منافع آمریکا و غرب پیش می برد. به همین دلیل بوش در حال بررسی چگونگی حضور در اجلاس گروه هشت در سن پترزبورگ است. سناتور جان مک کین از رهبران بانفوذ جمهوریخواه و از کاندیداهای این حزب در انتخابات ریاست جمهوری 2008 آمریکا حتی خواستار تحریم این اجلاس به نشانه اعتراض به سیاست های روسیه شده است.
گزارش اخیر شورای روابط خارجی آمریکا تا اینجا پیش نرفته و علی رغم اعلام نگرانی درباره سیاست های روسیه همواره فقط بر تعامل مثبت با این کشور تأکید کرده است. در این گزارش آمده است: «درباره مجموعه ای از موضوعات شامل ایران، انرژی و مبارزه با تروریسم، باید روسیه را در کنار خود داشته باشیم. اجلاس گروه هشت فرصت خوبی است برای این کار. اما اگر پیشرفتی در این زمینه حاصل نشود، این پرسش برای غرب پیش می آید که روسیه در اجلاس گروه هشت چه می کند.»
توصیه شورای روابط خارجی به دولت بوش این است که از فرصت پیش آمده در اجلاس گروه هشت استفاده کند و این پیام را به مسکو برساند که ریاست بر این گروه جدای از سیاست ها و اقدامات این کشور نیست و راه برای احیای گروه هفت (بدون حضور روسیه) همواره باز است. در این گزارش از سیر تحولات در روابط آمریکا و روسیه در سال های گذشته انتقاد شده و «حرکت آن را در مسیری نادرست» توصیف کرده است. به عقیده تهیه کنندگان این گزارش، طرح «مشارکت استراتژیک» میان آمریکا و روسیه اکنون دیگر واقع بینانه به نظر نمی رسد.
دلیل این غیرواقعی بودن مشارکت استراتژیک میان آمریکا و روسیه آن است که موارد عدم توافق میان دو کشور روزبه روز بیشتر شده و حالا دیگر واشنگتن باید به فکر «همکاری انتخاباتی» در بعضی موارد باشد.
استفاده اخیر روسیه از صادرات انرژی به عنوان ابزاری برای مقابله با کشورها به ویژه همسایگانی مانند اوکراین و گرجستان، بیشترین زنگ خطر و نگرانی را برای واشنگتن به صدا درآورده است. آمریکا نگران آن است که روسیه بار دیگر از این ابزار استفاده کند.
از سوی دیگر، روسیه اخیراً در «جنگ واشنگتن با تروریسم» از دولت بوش فاصله گرفته است. یکی از نشانه های این فاصله گرفتن تلاش های اخیر مسکو در کنار چین برای محدودکردن دسترسی آمریکا به پایگاه های نظامی در آسیای میانه و یا نزدیک شدن به حماس بعد از پیروزی در انتخابات اخیر فلسطین است. روسیه در ماه های اخیر سیاست فعالی را در خاورمیانه در پیش گرفته است.
زمانی نه چندان دور، اروپا خود را میانجی خاورمیانه نشان می داد که میان آمریکای تندرو و دنیای اسلام در این منطقه میانجی گری می کرد.
در آن زمان روسیه که ابرقدرت منطقه ای به شمار می آمد، هیچ جایگاهی نداشت. اتحادیه اروپا در بسیاری از مناقشات خاورمیانه از فلسطین تا ایران میانجی گری می کرد و روسیه به فکر سیستم های تسلیحاتی و حیاط خلوت دوران بعد از شوروی خود بود.
اما در دو سال اخیر این فضا دچار تغییر شد. اروپا اکنون به موضع تند آمریکا در خاورمیانه نزدیک شده و روسیه با اعتماد به نفس به جای اروپا در جایگاه میانجی میان خاورمیانه و غرب قرار گرفته است.
چندی پیش در شرایطی که وزیر خارجه آمریکا به تازگی از سفر منطقه ای اش برای متقاعد کردن کشورها به تحریم حماس در فلسطین بازگشته بود، رهبران حماس به دعوت کرملین به مسکو رفتند. سرگئی ایوانف وزیر دفاع روسیه همزمان با حضور رهبران در این کشور گفت: «حماس اکنون در قدرت است و در نتیجه یک انتخابات دمکراتیک روی کار آمده و این یک حقیقت انکارناپذیر است.»
مسکو در تعامل با ایران هم از خط غرب جدا شده است. سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه به صراحت گفته که روسیه حداقل فعلاً از تحریم های سازمان ملل علیه ایران حمایت نمی کند. «سرگئی کرینکو» رئیس سازمان انرژی اتمی روسیه اخیراً به نشریه نیوزویک گفت: هیچ کس حق ندارد کشور دیگری را از حق دستیابی به انرژی اتمی صلح آمیز منع کند.
این موضع گیری ها در خاورمیانه، کامل کننده مواضع روسیه در شرق اروپاست. بعد از یک زمستان پرتنش در اروپای شرقی که صحنه قدرت نمایی روسیه به اوکراین و گرجستان بعد از تحولات غرب گرایانه دو کشور بود، مسکو متوجه خاورمیانه شده است. پوتین پیروزی حماس را «عقب گردی مهم و جدی برای سیاست های آمریکا در خاورمیانه » نامید. پیام این جمله این بود که آمریکا دیگر قدرت و نفوذ انحصاری در این منطقه ندارد.
شرایط برای حضور بیشتر روسیه در خاورمیانه مهیاست. اکنون که حماس در فلسطین قدرت را در دست دارد، روسیه محدودیت و مانع حقوقی برای گفت وگو با این جنبش پیش رو ندارد و اکنون با نزدیک شدن به آن، چندین گام از اروپا و آمریکا پیش است. پیش از سفر رهبران حماس به روسیه، نماینده ویژه مسکو در خاورمیانه با نمایندگان ارشد حماس در رام الله دیدار و گفت وگو کرد. یوگنی پریماکف، وزیر خارجه و نخست وزیر دهه 1990 روسیه و کارشناس امور خاورمیانه دوران شوروی که اکنون رئیس سازمان بازرگانی این کشور است، چند ماه پیش سفری کاملاً دیپلماتیک به خاورمیانه داشت.
در این سفر یک هفته ای پریماکف از ایران، سوریه، لبنان و اردن دیدار کرد. این سفر شاید اولین نشانه های جدی توجه نشان دادن روسیه به خاورمیانه بود. یک ماه پیش از این سفر، بشار اسد رئیس جمهور سوریه میهمان دیپلماتیک مسکو بود و در این سفر دو کشور روابط استراتژیک تاریخی خود را ارتقا دادند. در این دیدار کرملین با بخشودگی تقریباً سه چهارم بدهی های 4/13میلیاد دلاری دوران جنگ سرد سوریه موافقت کرد. همچنین دوطرف گفت وگوهایی درباره فروش موشک های پیشرفته به سوریه انجام دادند. اسرائیل با استفاده از این موضوع، همزمان با سفر پوتین به بیت المقدس که در همان زمان صورت گرفت، روسیه را به بی ثباتی خاورمیانه متهم کرد.
روسیه اخیراً به بازار تسلیحاتی عربستان هم وارد شده و اولین قرارداد دفاعی خود را با آل سعود به امضا رسانده است.
اما میزبانی رهبران حماس و گفت وگو با آنها در شرایط کنونی جدی ترین اقدام روسیه در تقویت جایگاه خود در خاورمیانه است.
از نظر مسکو هم حماس باید موجودیت اسرائیل را به رسمیت بشناسد و به توافق های قبلی دولت خودگردان فلسطین احترام بگذارد. اما روسیه بدون مشورت و هماهنگی با دولت های غربی وارد مذاکره با حماس شده است. این استقلال عمل، تأکیدی است بر این که روسیه دیگر شریک کوچکتر واشنگتن در حوزه سیاست خارجی نیست.
مواضع روسیه در خاورمیانه بازتاب های جدی و قابل تأملی داشته است و در عرصه جهانی عملگرایان بین المللی مثل محمد البرادعی مدیرکل آژانس بین المللی انرژی هسته ای با سیاست های مسکو هم صدا شده اند.
البرادعی اخیراً از غرب و ایران خواسته است که فتیله جدال میان خود را در رویارویی هسته ای اندکی پایین بکشند؛ چرا که اکنون فقط به رویکردی همراه با خونسردی نیاز است. او گفت، خاورمیانه منطقه ای بسیار آسیب پذیر و حساس است و باید در آن به مدارا رفتار شود. شرایط مطلوب اقتصادی، موقعیت روسیه را در سیاست خارجی تقویت کرده است. بعد از چهار سال رشد قیمت نفت، اقتصاد روسیه از شرایط نامناسب یک اقتصاد جهان سومی خارج شده است.
این موضوع در گزارش اخیر شورای روابط خارجی آمریکا هم مورد تأکید و توجه قرار گرفته است.
در این گزارش با اشاره به پیشرفت چشمگیر اقتصادی اخیر روسیه آمده، بین سال های 2000 تا 2004 تعداد روس هایی که زیر خط فقر زندگی می کنند از 42 میلیون به26 میلیون کاهش یافته و نرخ بیکاری هم از بیش از 10 درصد به کمتر از 7درصد رسیده است. سیاست استقلال طلبی و گسترش نفوذ جهانی پوتین، در داخل روسیه طرفداران زیادی دارد و افکار عمومی این کشور این سیاست را به عنوان تلاش برای احیای اقتدار از دست رفته روسیه می ستایند.
به همین دلیل شورای روابط خارجی در انتهای گزارش خود درباره روسیه، دولت بوش را به تعامل مثبت با مسکو فراخوانده است. توصیه های این شورا به واشنگتن افزایش بودجه« قانون حمایت از آزادی »برای سازمان های غیردولتی در آستانه انتخابات ریاست جمهوری 2008 روسیه، همکاری با هم پیمانان اروپایی در فشار به مسکو و آزادسازی نظام تجارت و سرمایه گذاری آن است. این شورا به واشنگتن توصیه کرده که به مسکو برای خارج کردن شرکت های انرژی این کشور از کنترل دولت فشار بیاورد. کمک به استقلال کشورهای هم مرز روسیه و خارج کردن آنها از حوزه نفوذ مسکو از دیگر توصیه های این شورا به دولت بوش در ارتباط با روسیه است.
پوتین سایه به سایه، مراحل سیاست خارجی آمریکا را دنبال می کند و قطعاتی از این پازل را که بوش در جای نادرستی قرار داده، برمی دارد و به سود خود در جایگاه مورد نظرش می گذارد. آمریکا همچنان درگیر عراق است، رویکردش در قبال ایران هنوز به نتیجه ای نرسیده و پروژه گسترش دموکراسی او در خاورمیانه تا اینجا به قدرت گرفتن اسلامگراها منجر شده است.