الجزیره، در تقابل با سلطه خبرى غرب

محمد پورزادى/ کارشناس ارشد تحقیق در ارتباطات
مى‌گویند هرگاه دو انگلیسى به هم مى رسند، نخستین صحبت آنان پیرامون وضعیت هواست و امروزه هرگاه دو عرب به هم مى رسند اولین صحبت آنان پیرامون اخبار شبکه الجزیره است و بالاخره طنزیست سخت حقیقى که رهبران عرب که به طور مرتب در حال تعقیب و گریز با خبرنگاران الجزیره هستند، پس از بازداشت، اخراج و پلمب دفاتر نمایندگى الجزیره در کشورهاى متبوعشان به دفتر کار یا منزل خود خزیده به تماشاى الجزیره مى نشینند تا از اوضاع و احوال مملکتشان آگاه شوند. سوریه اى ها مرگ حافظ اسد را و اردنى ها مرگ ملک حسین را قبل از آنکه از مراکز خبرى دولتى کشورشان بشنوند، از الجزیره شنیده بودند. نظرسنجى ها نشان مى دهد 35 درصد اردنى ها شبکه الجزیره را مى بینند در حالى که بینندگان تلویزیون دولتى این کشور از19 درصد تجاوز نمى کند. در مراکش، شبکه الجزیره پرطرفدارترین شبکه محسوب مى شود و این آمار در سایر جوامع عرب کمابیش مشابه است. به گفته مسئول اول این شبکه «الجزیره همانند ویروس در حال انتشار است اما با تاثیرى مثبت به منظور گسترش آزادى بیان در کشورهاى عربى.» (سیاست روز 10/11/80)
از همین روست که در کشور کوچک قطر تا قبل از برپایى شبکه الجزیره به رغم آنکه وجود انتخابات در قانون اساسى کشور پیش بینى شده است کمترین تاثیر را در صحنه سیاسى کشور داشت ولى یک سال پس از افتتاح الجزیره، نه تنها انتخابات در قطر برگزار شد بلکه برخلاف سنت رایج در دنیاى اعراب، زنان نیز حق راى و شرکت در انتخابات را یافتند. این تازه اولین تاثیر این شبکه بود چرا که رهبران عرب به قدرت یک شبکه خبرى پى برده و تاثیر آن را در جامعه خود درک کردند لذا بسیارى از کشورهاى عرب خاورمیانه اقدام به تاسیس مراکز خبرى و شبکه هاى ماهواره اى کردند. یکى از قوى ترین و ثروتمندترین این شبکه ها، العربیه متعلق به دولت سعودى است که با تطمیع در پرداخت حقوق بالا اقدام به جذب خبرنگاران و گزارشگران الجزیره کرده ولى واقعیت آن است که در حال حاضر هیچ گزینه اى نمى تواند جانشین الجزیره در خاورمیانه باشد.
آنچه باعث شد تا این شبه جزیره کوچک در حاشیه جنوبى خلیج فارس که تمام مساحت آن یازده هزار و پانصد کیلومتر مربع است و در نقشه جغرافیایى جهان به صورت یک نقطه ریز دیده مى شود اسم و رسمى میان کشورهاى دنیا و نقشه زمین پیدا کند، نه استقلال کشور به سال 1971 و نه کشف میادین گازى و ارتقا به سطح پردرآمدترین کشورهاى عربى در دهه80 و نه کودتاى پسر علیه پدر در سال 1995بود که اتفاقاً این مورد آخر اهمیت کمترى از دو مورد قبلى در تاریخ کوتاه این شبه جزیره دارد، این اتفاق تنها یکى دو روز در تیتر اخبار جاى داشت. آنچه باعث شد قطر کوچک پرآوازه شود، افتتاح شبکه خبرى الجزیره در سال 1996 بود. در یکم نوامبر آن سال امیر قطر با اختصاص بودجه 150 میلیون دلارى اقدام به تاسیس شبکه خبرى الجزیره کرد. در تسریع روند شکل گیرى این شبکه چند عامل موثر بودند.
1- توسعه میادین گاز طبیعى قطر و تسریع در روند برداشت و فروش این منابع و کسب درآمدهاى سرشار دولتى براى سرمایه گذارى در زمینه هاى مختلف دست حکومت را حسابى باز کرد.
2-در پى پخش تلویزیونى مراسم تشییع جنازه یکى از شاهزادگان مونث سعودى در شبکه تلویزیونى Orbit، دولت عربستان که تامین کننده مالى تلویزیون مذکور بود اقدام به فسخ قرارداد خود کرد. ین اقدام دولت سعودى باعث بیکارى پرسنل عرب تلویزیون اربیت شد. شبکه الجزیره که در ابتداى راه بود، با استفاده از این فرصت طلایى با وعده کار توأم با آزادى عمل و دستمزد بالا اقدام به جذب این نیروها کرد.
3-تعطیلى بخش عربى BBC باعث شد تا خبرنگاران و گزارشگران عرب آن شبکه به کمک یک روزنامه نگار فلسطینى جذب شبکه الجزیره شوند. اینها افرادى باتجربه و زبده بودند. این امر حتى این شبهه را ایجاد کرد که BBC در تشکیل الجزیره نقش اصلى را ایفا کرده است.
هماى بخت و اقبال هم با الجزیره همراه بود. دو اتفاق مهم سبب شد تا نام و آرم قطره اى شکل الجزیره بر روى گیرنده هاى اروپا و آمریکا و دیگر نقاط جهان جاخوش کند. هنگامى که شبکه CNN دفتر خبرى خود را در کابل به دلیل کمبود خبر و عدم سودآورى تعطیل کرد، الجزیره در افغانستان یکه و تنها ماند. پس از واقعه11 سپتامبر و متعاقب آن حمله آمریکا به افغانستان، الجزیره توسط خبرنگار معروفش تیسیر علونى (Taysir Allouni)، حاکم بلامنازع انتشار خبر از افغانستان به سراسر جهان شدند. گزارش هاى الجزیره به سرعت به عنوان تنها منبع خبرى قابل قبول در افغانستان مورد پذیرش و درخواست جهانیان واقع شد. مصاحبه هاى علونى و ارسال پیام هاى پى در پى سران القاعده به خصوص بن لادن سود سرشار را نصیب شبکه کرد. الجزیره بابت فروش هر دقیقه نوار پیام هاى بن لادن مبلغ 20هزار دلار از خریداران مطالبه مى کرد و این در حالى بود که بودجه سالانه آن 60 میلیون دلار برآورد مى شود. جالب است که بدانیم بودجه سالانه شبکه CNN حدود یک میلیارد دلار است. علاوه بر فروش خبر به شبکه هاى خبرى دنیا شبکه هاى صاحب نامى چون BBC، CNN و ZDF جزء مشتریان پر و پا قرص الجزیره شدند و به ناچار قراردادهاى سرسام آورى با مدیران شبکه منعقد کردند. و این شبکه هاى صاحب نام و داراى اعتبار مجبور شدند اخبار الجزیره را با ذکر منبع و علامت مخصوص «خاص بالجزیره» بر روى آنتن بفرستند. اگر در جنگ اول خلیج فارس CNN به دلیل انتشار اخبار شجاعانه اش لقب سلطان جنگ گرفت، این بار در افغانستان شبکه سلطانى جنگ به نام الجزیره رقم خورد و نام و آوازه آن جهانى شد. گزارش هاى پى در پى و دسترسى آسان علونى به رهبران طالبان و القاعده و ناپدید شدن ناگهانى نامبرده از افغانستان بلافاصله پس از پایان جنگ، این ظن و گمان را تقویت کرد که نامبرده و شبکه الجزیره احتمالاً روابط مشکوکى با القاعده و طالبان داشته اند. این گمان براى علونى گران تمام شد چرا که او یک سال بعد در گراناداى اسپانیا دستگیر و توسط دادگاه به 7 سال زندان محکوم شد. او با وجود بیمارى قلبى در حال گذراندن دوران محکومیت خود است و شبکه الجزیره با راه اندازى سایت اینترتى www.FreeAllouni.com از طریق مردمى اقدام به دادخواهى براى نامبرده کرده است.
جنگ در افغانستان براى الجزیره خیلى زود تمام شد و در حالى که به نظر مى رسید دوران حکومت خبرى الجزیره به پایان رسیده و این شبکه اقدام به پخش اخبار معمولى و روزمره کرده است، حمله نظامى آمریکا به عراق، یک بار دیگر الجزیره را کانون خبرسازى ساخت. اما این بار آمریکایى ها اجازه همراهى خبرنگاران الجزیره را با نیروهاى نظامى آمریکا ندادند. پس شبکه نیروهاى خود را به داخل شهرهاى عراق گسترش داد، و با انتشار خبر و ارسال تصاویر غم انگیز و دلخراش از بمباران مراکز شهرى و مسکونى دنیا را تکان داد. این در حالى بود که آمریکایى ها ادعا مى کردند اهداف آنها تنها مناطق نظامى و غیرمسکونى است اما الجزیره با فیلم هاى خود چیز دیگرى را نشان مى داد. کار به آنجا کشید که جورج بوش از امیر قطر درخواست کرد تا از نفوذش در شبکه استفاده کند ولى امیر قطر آن را تنها یک توصیه خواند!
بمباران دفتر الجزیره در بغداد به تاریخ 18 آوریل 2003 کمترین پیامد کینه و خشم آمریکایى ها را از شبکه الجزیره نشان داد. در پى این حمله طارق ایوب از کارکنان شبکه جان باخت و عده اى مجروح شدند. با پایان جنگ در عراق، الجزیره همچنان به گزارش اخبار و تصاویر خود از درگیرى ها وناامنى هاى عراق ادامه داد و خشم و کینه آمریکا کاهش نیافت به طورى که در نوامبر 2005 دیلى میرور ادعا کرد که جورج بوش به ناوهاى آمریکایى مستقر در خلیج فارس که در عملیات فلوجه شرکت داشته اند دستور حمله به مرکز اصلى الجزیره در دوحه را نیز مطرح کرده بوده است. در پى درج این خبر یک عکس به سراسر جهان مخابره شد که طى آن کارکنان شبکه الجزیره در دوحه در حرکتى نمادین جلوى در ورودى شبکه جمع شده و به عنوان اعتراض و اطلاع رسانى به جهانیان عکسى به یادگار انداختند. این عکس مدت ها سوژه خبرى مطبوعات و خبرگزارى هاى جهان بود.
به هر روى این دو حمله نظامى سبب شد تا الجزیره جاى خود را در بین شبکه هاى خبرى دنیا بازنماید و به ادعاى مسئولین شبکه سایت خبرى الجزیره جزء 5سایت پربیننده دنیا قرار گیرد. در آوریل 2004بنیاد وبى webby foundation اعلام کرد که سایت الجزیره یکى از5 سایت برتر خبرى دنیا بوده دو سایت دیگر مورد نظر این بنیاد BBC و نشنال جئوگرافى بودند.
شعار شبکه «الراى و الراى الاخر» است؛ «نظر و نظر دیگرى». به عبارتى شکل کار در الجزیره به گونه اى است که افراد و جریان هاى مختلف در هر کشورى مى توانند آزادانه نظرشان را بیان کنند. آنان معتقدند در خلق یک حادثه دو یا چند عامل تاثیرگذارند لذا باید تمام طرفین براى تبیین علت ها و چگونگى وقوع حادثه به مخاطبان معرفى شوند بنابراین نظرات آنان باید روبه روى هم قرار گیرند از نظر الجزیره اسرائیل و فلسطین هر دو در خلق حادثه شریک هستند لذا نظرات کارشناسان فلسطینى و اسرائیلى به طور همزمان پخش مى شود و این در تمام شئون کارى شبکه الجزیره حاکم بوده و بدون تعصب و پیشداورى به انتشار خبر مى پردازند. این سیاست خبرى باعث شده است که مسئولین شبکه اعلام نمایند حدود 40 تا 50میلیون نفر در سراسر جهان بیننده شبکه الجزیره هستند؛ 25درصد این افراد بین سنین15 تا 29 سال قرار دارند و روزانه بین 3 تا 4 ساعت از وقت خود را به الجزیره اختصاص مى دهند. 67درصد بینندگان شهرنشین و بینندگان با تحصیلات متوسطه 37درصد و داراى مدارک دانشگاهى 29 درصد را تشکیل مى دهند. بدیهى است 96 درصد بینندگان مسلمانان و تنها 4/2 درصد از مسیحیان بیننده الجزیره هستند. به گفته سایت رسمى الجزیره، اعراب ساکن ایران حدود 480 هزار نفر هستند که 60درصد آنان بیننده الجزیره هستند. الجزیره علاوه بر شبکه خبرى عربى زبان اقدام به افتتاح شبکه هاى الجزیره بین المللى - الجزیره ورزشى، الجزیره زنده که جریان کنفرانس ها و سمینارها را به طور مستقیم و بدون ویرایش گزارش مى کند، الجزیره کودکان، الجزیره اردوزبان، کانال موزیک و روزنامه بین المللى الجزیره کرده است.
با پیوستن جاش داشینگ (سخنگوى سابق نظامیان آمریکا در عراق) در سپتامبر 2005 به الجزیره بین المللى و نیز دیوید فراست و جیمز رایت گزارشگران باتجربه CNN و ریز کان از BBC به الجزیره سطح توقع در گزارش و تفسیر خبر در الجزیره بسیار بالا رفته است.
اهداى جوایز بنیاد ابن رشد در سال 1999 و نیز کسب جایزه شجاعت در تبادل آزاد اطلاعات در سال2005 نصیب شبکه الجزیره شد.
اینها کمترین پاداش از سوى رسانه ها و بنیادهاى بین المللى به الجزیره هستند. این شبکه بزرگترین پاداش خود را از اعتماد بینندگانش که روزبه روز پرشمارتر مى شوند دریافت مى‌نماید.