از نگاه اسیران عراقى

آمادگى عراق
پس از عملیات فتح المبین در منطقه شوش و دزفول، عراق متحمل شکست نظامى بزرگى شد؛ بنابراین، به فکر حمله آینده و قریب الوقوع نیروهاى ایرانى در جنوب و منطقه اهواز و خرمشهر افتاد و اقدامات سریع و گسترده اى را براى تمرکز و بسیج نیرو و نیز تهیه طرح هاى پدافندى انجام داد تا حمله آنها را به شکست کشانده و انتقام عملیات فتح المبین را بگیرد. اطلاعات موجود نزد فرماندهى عراق و عکس هاى هوایى، فعالیت هاى شناسایى گروه هاى گشتى، بالگردها، استراق سمع و افسران اطلاعاتى که مامور به شناسایى نیروهاى ایران بودند، حاکى از آن بود که نیروهاى ایرانى قصد انجام عملیات عبور از رود کارون در منطقه پل هالوب و منطقه کوت العبید (طاهرى) را دارند.
پیش بینى عراق از حمله نیروهاى ایران
عراق طرح تک نیروهاى ایران را به شرح زیر پیش بینى کرده بود:
الف - تک و عبور از رود کارون با فلش اصلى در منطقه کوت العبید و پل هالوب و پیشروى به سمت جاده اهواز - خرمشهر و انهدام نیروى مستقر در غرب کارون.
ب - حمله با فلش فرعى به منطقه اهواز از محور پادگان حمید (منطقه لشکر 5
ج - حمله با فلش فرعى دیگر در منطقه هویزه (منطقه لشکر 6) و
د - بعد از کسب موفقیت در این عملیات، عبور از منطقه کوت شیخ به سمت خرمشهر.
طرح پدافندى عراق
فرماندهى نیروهاى مسلح دستور تقویت نیروهاى خرمشهر را صادر کرد و به دنبال این دستور یگان هایى از سپاه 1در شمال و سپاه 2 در منطقه میانى و نیز سپاه 4 به زیر امر سپاه3 که مسئولیت منطقه جنوبى را داشتند درآمدند. همچنین، صدام شخصاً دستوراتى به این مضمون صادر کرد: «دفاع از خرمشهر همانند دفاع از بغداد و بصره بوده و خرمشهر تکیه گاه بصره به شمار مى رود بنابراین، باید پیروزى در نبرد آینده را با هر قیمتى به دست آورد و نیروهاى ایرانى را منهدم کرد.» همچنین، فرماندهان به کلیه نیروها تاکید کردند که این آخرین نبرد است و باید در این عملیات مقاومت کنند تا جنگ پایان پذیرد.
گسترش نیروهاى عراق
الف - لشکر11 پیاده از شهر خرمشهر تا روستاى گصبه واقع بر رود کارون (داخل) را پدافند مى کرد.
ب - لشکر3 زرهى به دلیل تحرکى که داشت در غرب جاده اهواز - خرمشهر جلوى منطقه احتمالى عبور نیروهاى اسلام مستقر و یگان هاى زرهى، مکانیزه و پیاده را زیر امر او قرار داده بودند.
ج - لشکر 5 مکانیزه از منطقه اهواز در محل زیر آب برده شده طاهرى و پادگان حمید و ساختمان هاى مسکونى پدافند کردند.
د - لشکر 6زرهى در هویزه تا هور هویزه پدافند مى کرد که چند تیپ پیاده به او مامور و در خط پدافندى اول مستقر شدند.
ه- لشکر 9 زرهى مستقر در جفیر به عنوان احتیاط عمومى لشکر 5 مکانیزه و لشکر6زرهى براى انهدام و مقابله با هرگونه رخنه در مواضع دو لشکر یاد شده تعیین شد.
و - لشکر10 زرهى (منهاى تیپ 17 زرهى) به اضافه تیپ 24مکانیزه احتیاط لشکر 3 زرهى قرار داده شدند.
ز - تیپ 23پیاده لشکر 8 با واحدهاى پیاده مستقر در شلمچه به عنوان احتیاط خرمشهر زیر امر لشکر11 قرار گرفتند.
ح - لشکر 7 پیاده به عنوان احتیاط عمومى سپاه زیر امر سپاه سوم قرار گرفت.
ط - بعد از عبور نیروهاى اسلام، تیپ 32 نیروى مخصوص زیر امر سپاه سوم .
ى - تیپ 10 زرهى نیز زیر امر سپاه سوم قرار گرفت.
به کلیه یگان ها دستور داده شد براى جلوگیرى از غافلگیرى، هوشیارى و آمادگى خود را حفظ کنند.
نیروهایى که مامور پاتک بودند بایستى در کلیه مناطق لشکر به طور مداوم براى بهتر انجام دادن ماموریت محوله تمرین مى کردند.
آغاز عملیات توسط نیروهاى ایران
در نخستین لحظات روز 10/2/61 نیروهاى ایرانى حمله اى که انتظار آن مى رفت از 3 محور به شرح زیر بر سپاه سوم انجام دادند:
الف - نیروهاى ایران با تلاش اصلى از منطقه طاهرى، با عبور از رود کارون، نیروهاى تاخیرى را پشت سر گذاشته و توانستند به جاده اهواز - خرمشهر برسند.
ب - حمله با تلاش پشتیبانى فرعى به جبهه لشکر5مکانیزه در منطقه اهواز که نیروهاى ایرانى توانستند مواضع جلویى این منطقه را منهدم کنند، ولى به دلیل مقاومت شدید نتوانستند به عمق مواضع رخنه کنند و
ج - حمله با تلاش فرعى به جبهه لشکر6 زرهى در منطقه هویزه که نیروهاى ایرانى در این منطقه نیز نتوانستند به عمق مواضع رخنه کنند و فقط توانستند نیروهاى خط مقدم را عقب برانند. عراق وضعیت جبهه را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و تصمیمات نظامى سریعى اتخاذ مى کند. بعد از پیشروى خوب و موثر نیروهاى ایران به سمت مرزهاى بین المللى و راندن کلیه نیروهاى عراقى و تمرکز اغلب نیروهاى ایران در سمت چپ جاده اهواز - خرمشهر موارد زیر براى فرماندهى عراق نمایان شد.
الف - چنانچه نیروها به پیشروى خود از خاکریزهاى مرزى ادامه دهند به تنومه در بصره و نشوه خواهند رسید و این به این معنى است که کلیه پل هاى شط العرب را به تصرف خود در آورده است.
ب - به این ترتیب نیروهاى ایران با پیشروى در پشت لشکر 5مکانیزه، لشکر9زرهى و لشکر6 زرهى آنها را محاصره و اسیر کرده و سرانجام سپاه منهدم مى شود.
ج - نیروهاى مستقر در خرمشهر نیز بدون درگیرى به محاصره و اسارت درخواهند آمد.
بنابراین، فرماندهى عراق تصمیمات زیر را اتخاذ کرد:
الف - عقب کشیدن لشکر 6 زرهى از محور نشوه به عراق و تخلیه و انهدام شهر هویزه با مواد منفجره
ب - عقب کشیدن لشکر 5به شلمچه
ج - انتقال لشکر 9 به منطقه کتیبان
د - کلیه لشکرهاى مزبور پس از انتقال به عقب براى مقابله با تعرض هاى احتمالى دشمن به پل هاى شط العرب آماده باشند.
ه - افزایش نیروها و اصلاح موضع پدافندى در منطقه خرمشهر به سمت نیروهاى ایرانى که البته لازم است یادآورى شود خرمشهر در برابر نیروهاى ایرانى به صورت نعل اسبى قرار داشت و تصمیم گرفته شده بود که کلیه نیروها شهر را تخلیه و به مرزهاى بین المللى انتقال یابند.
و - صدام شخصاً تصمیم گرفت نبرد در داخل خرمشهر به هر قیمتى که تمام شود انجام گیرد.
طرح دفاعى عراق از شهر خرمشهر پس از عبور نیروهاى ایران
تنها هدف فرماندهى نیروهاى مسلح عراق حفظ و نگهدارى خرمشهر به هر قیمت ممکن بود، به طورى که در این مورد رهنمودهایى از شخص صدام صادر شد. وى همچنین، معاون خود عزت ابراهیم الدورى و بعضى از اعضاى فرماندهى کشورى را براى بررسى وضعیت و آگاهى از نظرات آنان درباره نبرد آینده خرمشهر، به سپاه سوم اعزام کرد و به این موضوع به دلیل وجود نیروهاى عراقى در داخل خرمشهر که امکان محاصره آنها وجود داشت اهمیت داده شد و بهترین روش مقابله با وضعیت موجود تشخیص داده شد. و هیچ کس جرأت دادن پیشنهاد عقب کشیدن نیروها را نداشت. فرماندهى عراق به رسته مهندسى دستور داده بود پل مهندسى از نوع «پى ام پى» بر شط العرب در فاصله دو کیلومترى شمال جزیره ام الرصاص احداث کنند، این پل که آمادگى هاى نصب آن از قبل انجام شده بود در اثناى عملیات طاهرى نصب شد.
- طرح دفاعى فرماندهى عراق از خرمشهر به شرح زیر بوده:
الف- لشکر 11 پیاده مسئولیت اداره عملیات را به عهده داشت.
ب - سرهنگ احمد زیدان فرمانده تیپ 113 مسئول هماهنگى واحدهاى زیر امر لشکر در خرمشهر بود.
ج - تیپ 33براى مقابله با رخنه هاى احتمالى در جبهه، احتیاط لشکر و در خرمشهر مستقر بود (این تیپ احتیاط محلى و مستقیم خرمشهر به شمار رفته و به محض صدور دستور لشکر وارد عمل مى شد)
د - شهر به وسیله نیروهاى اضافى تقویت شد.
ه - جبهه یگان ها به سمت رود کارون بود و سپس به سمت اهواز قرار داده شدند، اما بعضى از واحدها براى مقابله با عبور احتمالى (با تلاش فرعى) نیروهاى ایرانى در فاصله اى نزدیک رود کارون همچنان باقى ماندند.
و - ذخیره کردن مهمات به مقدار زیاد
ز - تقویت واحدهاى توپخانه
ح - مامور کردن تیپ23 پیاده به لشکر11.
ط - فرماندهى کل نیروهاى مسلح عراق لشکر 7پیاده را براى بهره گیرى در صورت نیاز زیر امر سپاه سوم قرار داد و
ى - تیپ 32 نیروى مخصوص نیز به سپاه سوم مامور شد.
خلاصه طرح پدافندى عراق از خرمشهر
الف - مقاومت و پایدارى در سنگر تا آخرین گلوله و نفر دنبال شود.
ب - به محض ایجاد رخنه در یکى از مواضع، تیپ 33 نیروى مخصوص موظف بود فوراً با آن مقابله کند.
چنانچه رخنه گسترده بود و تیپ 33 نیروى مخصوص قادر به مقابله با آن نبود به ترتیب لشکر و سپاه نیروى احتیاط خود را وارد عمل مى کردند.
طرح تک و باز پس گیرى خرمشهر توسط نیروهاى ایران
خلاصه طرح تک نیروهاى ایرانى به شرح زیر است:
الف - رخنه و پیشروى به وسیله دو ستون در جبهه نیروهاى عراقى در شمال نهر عرایض که ستون نخست: ستونى به سمت شط العرب و ستون دوم: ستونى به سمت نیروهاى مستقر در نزدیک جاده اهواز - خرمشهر براى محاصره آنها بود.
ب - نگهدارى منطقه متصرفى بعد از موفقیت رخنه با تکیه بر نهر عرایض به عنوان یک مانع اصلى و قوى تا از شکستن محاصره توسط نیروى مستقر در شهر جلوگیرى به عمل آید.
ج - نیرویى به سمت راست نهر عرایض، براى تنگ کردن حلقه محاصره و وادار کردن آنان به تسلیم شدن، پیشروى کند و
د - نیرویى به غرب نهر عرایض براى پدافند به سمت شلمچه اعزام شود تا از رسیدن نیروهاى کمکى سپاه براى محاصره شهر جلوگیرى به عمل آید.
تک نیروهاى ایران
الف - در ساعت 30/13 روز 1/3/61نیروهاى ایران تک سریع و برق آساى خود را بر جبهه تیپ 22 و تیپ 422 انجام دادند و توانستند به آسانى خط را شکسته و به سرعت به جاده خرمشهر - بصره برسند. همچنین، پیشتازان این نیروها به نزدیک پل نو و قرارگاه تیپ 33 که گردان9 و گردان 10 را اعزام کرده بود، رسیدند و توانستند کلیه نیروهاى تاخیرى و تعویقى را منهدم کنند به طورى که قرارگاه تیپ 33 به عقب نشینى به سمت شط العرب وادار شد.
ب - لشکر 11فوراً به تیپ ها براى اجراى طرح از پیش تعیین شده درباره دفاع از خرمشهر دستوراتى صادر کرد، ولى بدون نتیجه ماند و نیروهاى ایران توانستند بخش عظیمى از تیپ هاى 22 و 422 را منهدم و پیشروى خود را به سمت شط العرب ادامه دهند.
ج - گزارش هاى واصله از تیپ ها دقیق و واضح نبود. تیپ 33 به گردان 9 دستور داد که گروه هاى گشتى را به عقب برگرداند، اما این گروه ها از نقطه رهایى واقع در منطقه گردان 1تیپ 48حدود ده تا دوازده کیلومتر دور گشتند که این امر به تیپ گزارش شد و تیپ فوراً به گردان 10 که در پادگان دژ به عنوان احتیاط گردان 9 مستقر بود براى مقابله با رخنه ایجاد شده در جبهه دستور حرکت داد. گردان 10 به سمت قرارگاه تیپ حرکت کرد، ولى به علت تاریکى و آشنا نبودن فرمانده جدید آن که چند روزى بیش از انتصاب وى به این سمت نگذشته بود، نتوانست ماموریت خود را انجام دهد و در بامداد روز 2/3/61در قسمت غرب ساختمان هاى مسکونى (پیش ساخته) در محاصره کامل قرار گرفت و مجبور شد خود را به نیروهاى اسلام تسلیم کند، اما گردان9 توانست یک گروهان به علاوه یک دسته به پادگان دژ اعزام کند تا منتظر بازگشت گروه هاى گشتى شوند و خود را براى ماموریت آینده آماده کنند.
د - پس از بازگشت گروه هاى گشتى، گردان به سمت پادگان دژ حرکت کرد و با توجه به تماس بى سیمى خوبى که با قرارگاه برقرار بود، وضعیت به تیپ گزارش داده شد. همچنان وضعیت براى اغلب یگان ها به دلیل آشنا نبودن با محورهاى پیشروى و اماکن متصرفى نیروهاى ایران نامشخص بود و این که آیا تردد از جاده خرمشهر به سمت پل نو توسط نیروهاى خودى انجام مى گیرد. در ساعت 30/5 روز 2/3/61 گردان10گزارش داد که در منطقه نزدیک مواضع توپخانه و ساختمان هاى مسکونى در میان نخلستان هاى پراکنده محاصره شده و بعد از تسلیم نیروها قادر به انجام کارى نیست. با تسلیم شدن گردان ،10مشخص شد که نیروهاى ایران بر جاده خرمشهر تا قرارگاه تیپ 33 کنترل دارند و پل نو و قرارگاه تیپ 33 نیز به دست این نیروها سقوط کرده و روشن شد که نیروهاى ایران به طور کامل بر نهر عرایض مسلط و حلقه محاصره را بر نیروهاى عراق تثبیت کرده است. در این حین تماس با قرارگاه تیپ قطع شد، تا پایان نبرد این وضع ادامه پیدا کرد و این مسئله به دلیل به اسارت در آمدن نیروهاى گردان 10 بود که باعث تغییر فرکانس ها شد و به رغم آن، تماس همچنان قطع بود.
ه- ما از داخل پادگان دژ مشاهده کردیم که یگان هاى عراقى به سمت خرمشهر در حرکت بودند و دلیل آن را نمى دانستیم. شخصاً با قرارگاه تیپ 113 تماس گرفتم آنها اعلام کردند لشکر به یگان ها دستور عقب نشینى به داخل شهر داده است این تصمیم بسیار اشتباه بود؛ زیرا، یگان ها در داخل شهر متراکم و کنترل آنان دشوار مى شد و چنانچه نیروها به دلیل وجود مهمات و تدارکات در مواضع خود باقى مى ماندند، کنترل آنان نیز آسان مى شد. این تصمیم را مى توان یکى از اشتباهات اصلى فرماندهى عراق در نبردهاى خرمشهر به حساب آورد.
و - در ساعت 9:00 سرهنگ احمد زیدان فرمانده تیپ 113 و فرمانده نیروهاى مستقر در خرمشهر، بنا به دستور لشکر 11دستور داد که منطقه بندر براى انجام حمله و شکستن محاصره شناسایى شود. سرهنگ احمد زیدان کنترل خود را از دست داده و دستپاچه شده بود و حتى در حین شناسایى بندر به طور آشکار معلوم شد که وى در حال شناسایى و جست وجوى محلى براى عبور از اروندرود است. در ساعت 15:00 سرهنگ احمد زیدان دستورات لشکر را به نیروهایى که به طور انباشته و فشرده تجمع کرده بودند (به طور غیرقابل وصفى کپه شده بودند) ابلاغ کرد. همچنین، شنیدیم که ایشان در داخل یکى از میادین مین خرمشهر رفته و سرهنگ ستاد خمیس مخیلف فرمانده تیپ 48 به جاى وى منصوب شده است. نیمه شب 2/3/61 تمام یگان ها داخل بندر بودند.
ز- در ساعت 8:00 روز 3/3/61 لشکر 7 پشتیبانى در منطقه شلمچه پاتک کرد، ولى با شکست روبه رو شد. همچنین، از نیروهاى عراقى محاصره شده در شهر خواسته شد براى شکستن محاصره از بندر به سمت قصر شیخ خزعل اقدام به حمله کنند، ولى با پاتک نامنظم به دلیل وجود نهر عرایض و اجراى آتش انبوه سلاح ها با شکست روبه رو شد و نیروهاى عراقى متحمل تلفات زیادى شدند.
ح - نیروهاى ایران حلقه محاصره را در منطقه بندر تنگ تر کردند به طورى که تا دروازه بندر رسیدند در این حال، تمامى مهمات نیروهاى عراقى که در موقع عقب نشینى از مواضعشان با خود حمل کرده بودند تمام شده و هزاران نفر خود را تسلیم نیروهاى ایران کردند.
ط - فرماندهى عراق، سرتیپ ستاد سعید محمد فتحى را از سمت فرماندهى لشکر 11 برکنار و هدایت عملیات به عهده سرلشکر ستاد قدورى الدورى دبیر فرماندهى کل نیروهاى مسلح واگذار شد. وى از نیروهاى عراقى خواست مقاومت کنند و قول داد که نیروهاى المنصور با پشتیبانى نیروهاى زرهى در حال پیشروى به سمت خرمشهر هستند، ولى این اظهارات به طور کلى نادرست بود و
ى - وضعیت به همین صورت ادامه داشت و هزاران نفر از جمله فرماندهان تیپ ها و گردان ها در قرارگاه نیروهاى کماندویى موجود در بندر گردآمدند که ترس، اضطراب و دستپاچگى همه را در بر گرفته بود و توپخانه نیروهاى ایران به اجراى آتش خود ادامه مى داد که باعث کشته و زخمى شدن ده ها نفر (به طورى که از درد مى نالیدند) شد. در ساعت 18:00 روز 3/3/61 نیروهاى ایرانى موفق شدند بندر را تصرف کنند و هزاران نفر از نیروها و فرماندهان عراقى که در محاصره بودند را به اسارت در آوردند و به این ترتیب تصرف بندر خرمشهر پایان یافت.
اشتباهات ایران از نگاه اسیران عراقى
الف - عدم بهره بردارى از فرصت هاى به دست آمده در جریان نبردها. براى نمونه، بعد از انهدام تیپ18زرهى و تیپ 24 مکانیزه در روز 19/2/61 مى توانستند به سوى خرمشهر و شلمچه پیشروى کنند و اغلب یگان هاى سپاه سوم را محاصره کنند، ولى از این فرصت استفاده مناسبى براى گرفتن اسیر بیشتر نشد.
ب - عدم حفظ دور تک، نیروى مهاجم بعد از وارد آوردن خسارات فراوان به دشمن باید از ضعف، دستپاچگى و اضطراب فرماندهان و نیروها استفاده مى کرد و تک خود را براى انهدام هرچه بیشتر یگان هاى دشمن به طور گسترده ترى ادامه مى داد.
ج - تردید در اتخاذ تصمیمات متهورانه و قاطع در این نبرد به طور آشکار مشاهده شد چرا که مى توانستند بعد از انهدام کامل نیروهاى عراق، تصمیمات متهورانه همراه با اقدام نظامى اتخاذ کنند. همچنین مى توانستند ماشین جنگى عراق را در شرایطى که وضعیت نظامى از دست فرماندهى عراق خارج شده بود منهدم کنند؛ زیرا، قادر بودند از آن شرایط خوب و مناسبى که به دست آوردن آن در آینده مشکل مى بود استفاده کنند.
د - فقدان نیروهاى تقویتى و احتیاط تا در شرایط مناسب توسط فرماندهى نیروهاى ایران وارد عمل شود.
هـ- عدم حفاظت اطلاعات درباره تمرکز نیروها باعث لو رفتن طرح هاى زیادى از سوى نیروهاى ایران شده بود و
و - نیروهاى اسلام احتیاج به کنترل زیاد بر یگان ها، جبهه و تردد افراد و خودروها داشتند.
اشتباهات عراق
الف - عراق مى توانست به نیروهاى ایران فرصت پیشروى به سمت داخل (عراق) را داده و سپس آنان را به وسیله لشکر 6زرهى و لشکر5 مکانیزه محاصره و دور زند، ولى دستپاچگى آشکار فرماندهى باعث شد از اتخاذ آسان ترین تصمیمات باز ماند.
ب - فرماندهان جرات کافى براى اتخاذ تصمیمات متهورانه نداشتند.
ج - اغلب تصمیمات و دستورات مرکز بدون محاسبه و دور از واقعیت موجود در صحنه نبرد بود.
د - عراق مى توانست نیروهاى خرمشهر (نیروهاى عراقى) را به مرزهاى بین المللى بکشد و آنان را از مشکلى که قبل از نبرد اتفاق افتاد رها کند.
ه- عراق مى توانست با لشکرهاى 6 - 5 - 9به سمت نیروهاى عبور کننده ایرانى پاتک کند و عملیات عبور را به شکست کشاند.
و - پایین بودن روحیه ها و عدم تمایل بیشتر افسران، درجه داران و سربازان به جنگ، به نیروهاى ایرانى کمک شایانى کرد.
نقاط مثبت ایران
الف - بالا بودن روحیه نیروها.
ب - طرح تک نیروها بسیار خوب و منسجم بوده است.
ج - بهترین (شگفت ترین) اقدام ایران در عملیات بیت المقدس طرح تک به خرمشهر و در نظر داشتن نهر عرایض براى استفاده از آن در هنگام تک و محاصره نیروهاى عراقى در منطقه قبل از پل احداثى بر شط العرب بود که به محروم ساختن نیروهاى عراقى در استفاده از پل منجر شد، با توجه به این که قبل از عملیات خرمشهر نیروهاى اسلام براى محاصره نیروهاى عراقى رخنه اى در نزدیکى مرزهاى بین المللى انجام دادند، ولى موفق نشدند.
د - مقاومت و پایدارى نیروهاى ایران باعث شکست کلیه اقدامات عراق شد.