محمد البرادعی / مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی. او و آژانس جایزه صلح نوبل سال 2005 را از آن خود کرد.
ترجمه: حسن بنانج
مشکل اصلى در مورد تکثیر هسته اى و کنترل تسلیحات کاملاً روشن است: باید جست وجوى راه حل هاى جدید و بدیع را آغاز کنیم وگرنه رژیم بین المللى پادمانى بدون استفاده و منسوخ خواهد شد.به همین دلیل از من خواسته شده است که در چند حوزه، شیوه هاى جدید را مورد بررسى قرار دهم. اول، ایجاد تعهدى مجدد نسبت به خلع سلاح است- اقدامى فراتر از راهبردهاى امنیت ملى در مورد تسلیحات هسته اى که توانسته است به عنوان انگیزه اى خلل ناپذیر براى سایر کشورها به منظور دستیابى به این تسلیحات عمل کند. دوم، تشدید نظارت بر قطعات حساس تکثیر در چرخه سوخت هسته اى. با ایجاد نظارت چندملیتى در مورد هر نوع عملیات غنى سازى اورانیوم یا جداسازى پلوتونیوم، ما مى توانیم ریسک تبدیل شدن این مواد را به تسلیحات کاهش دهیم. اقدامى همزمان نیز مى تواند صورت بگیرد: ایجاد مکانیسمى براى تضمین عرضه بى وقفه سوخت رآکتورها به مصرف کنندگان صادق، از جمله تاسیس یک بانک سوخت تحت نظارت آژانس بین المللى انرژى اتمى.حوزه سوم بسیار پیچیده تر است: چگونه مى توان بر مبناى رویکردى خلاقانه با سه کشورى که هنوز پیمان منع تکثیر سلاح هاى هسته اى (NPT) را امضا نکرده اند، مواجه شد: پاکستان و هند که هر دو داراى زرادخانه هاى هسته اى هستند و اسرائیل که همچنان به سیاست رسمى ابهام ادامه مى دهد و این اعتقاد وجود دارد که از توان تسلیحات هسته اى برخوردار است. هر چند ممکن است ما به شدت خواهان تحدید این سه کشور باشیم، اما بعید است که آنها از تسلیحات هسته اى خود دست برداشته و یا به یک چارچوب نظارتى جهانى یا منطقه اى تن دهند. راهبرد سنتى ما_ مواجهه با چنین کشورهایى به عنوان غیرخودی_ براى وادار کردن آنها به پیروى دیگر روشى واقع بینانه نیست. توافق اخیر میان رئیس جمهور جورج بوش و نخست وزیر مان موهان سینگ در مورد تبادل فناورى هسته اى میان هند و آمریکا از جمله رویدادهایى بودند که ما را به این نقطه بحث برانگیز کشاندند. برخى معتقدند که این توافق پیش از هر چیز هند را قادر مى سازد که براى تولید تسلیحات بیشتر، اورانیوم افزون تر در اختیار داشته باشد_ این روند باعث مى شود که هند به تسلیحات هسته اى پیشرفته دست یافته تا جایگاهش به یک کشور داراى تسلیحات هسته اى پیشرفته مشروعیت یابد. با این حال در هند این اعتقاد وجود دارد که این توافق زوال برنامه تسلیحات هسته اى این کشور را در پى خواهد داشت، زیرا زمینه محدودیت جدیدى در انتقال تجهیزات و مهارت را میان تسهیلات نظامى غیرنظامى فراهم خواهد آورد.
بدیهى است که این موضوع پیچیده اى است و مى تواند محل اختلاف افراد مطلع باشد. ممکن است که این مسئله در نهایت به یک حکم مورد توافق منتهى شود، اما نظراتى چند در این زمینه دارم که در ذیل به آنها اشاره مى شود:
اول، بر اساس پیمان NPT کشور داراى تسلیحات هسته اى «مشروع» یا «نامشروع» وجود ندارد. این حقیقت که در پیمان مذکور پنج کشور به عنوان دارندگان تسلیحات هسته اى به رسمیت شناخته شده اند، موضوعى قابل تغییر و گذرا است. این پیمان به هیچ وجه وضعیتى دائمى را براى این کشورها به عنوان دارندگان تسلیحات مسلم فرض نمى کند. افزون بر این، توافق میان آمریکا و هند در این مرحله بى طرفانه است_ این توافق چیزى به برنامه تسلیحات هسته اى هند نیافزود و یا چیزى از آن نمى کاهد. این توافق همچنین به معناى اعطاى جایگاهى به صورت قانونى و یا غیر از آن به هند به عنوان دارنده تسلیحات هسته اى نیست. هند هرگز عضو NPT نشد، بنابراین این کشور هیچ نوع تعهد قانونى را نقض نکرده و هرگز تکثیر تسلیحات هسته اى را مورد حمایت قرار نداده است. این موضوع نیز داراى اهمیت است که پیامدهاى عدم پذیرش مبادلات فناورى صلح آمیز هسته اى را مورد بررسى قرار دهیم. هند به عنوان کشورى که یک ششم جمعیت جهان را در خود جاى مى دهد، اشتهاى فراوانى براى انرژى- و برنامه هسته اى غیرنظامى که به سرعت در جهان در حال رشد است- دارد. با توجه به این رشد قابل پیش بینى، دسترسى هند به فناورى سریع و پیشرفته داراى اهمیت است. واضح است که هند از روابط نزدیکى با آمریکا و بسیارى دیگر از کشورها در حوزه هاى مختلف فناورى و امنیت، نفع مى برد. این کشور در امنیت و صلح بین المللى به عنوان شریکى ارزشمند و معتمد شناخته مى شود.
فهم این منطق بسیار مشکل است که جهان همچنان انرژى هسته اى غیرنظامى را به عنوان تنها حوزه عدم همکارى قلمداد کند. بر اساس توافق با هند این کشور به پیروى از دستورالعمل گروه تهیه کنندگان هسته اى که سازمانى از کشورهاى تعیین کننده قوانین دستیابى به فناورى و مواد هسته اى است، متعهد است. هند تسهیلات غیرنظامى هسته اى خود را تحت پادمانى بین المللى درخواهد آورد. هند حمایت خود را از «پیمان قطع مواد فسیلى» اعلام داشته است. حمایت قوى هند و آمریکا- در کنار سایر کشورهاى داراى تسلیحات هسته اى- براى این که این پیمان ضمانت اجرایى پیدا کند، بسیار اهمیت دارد. توافق هند و آمریکا گشایشى خلاقانه در روند پیشین است و نخستین گام به جلو براى هند و جامعه جهانى محسوب خواهد شد. این کشور براى کمک به ارتقاى زندگى500 میلیون فقیر، به فناورى نوین و امن دست یافته و به بخشى از تلاش هاى بین المللى در جهت مبارزه علیه تروریسم و رهایى دنیا از تسلیحات هسته اى تبدیل خواهد شد. ما ناگزیر از مواجهه با آینده هستیم و باید راهبردهایى را براى تبدیل کردن پاکستان و اسرائیل به شرکایى در کار کنترل و عدم تکثیر تسلیحات بیابیم. این راه حل ها صرف نظر از هر شکلى که دارند، نه تنها تسلیحات هسته اى بلکه مجموعه اى از نگرانى هایى که هر یک از این کشورها در زمینه امنیت دارند را باید مورد خطاب قرار دهند. هیچ کس هرگز نگفته است که نظارت بر تسلیحات هسته اى کار ساده اى است. این مهم مستلزم میزان زیادى جرات و سرسختى، تفکرى خارج از روال رایج و یک نوع حس واقع بینى است. و این هدفى است که ارزش تلاش را دارد.