گروه بینالملل، حسن بنانج: 5 سال از زمان آغاز به کار سازمان همکارىهاى شانگهاى (SCO) به عنوان سازمانى گمنام مى گذرد. از آن زمان تاکنون این سازمان به تدریج توانسته است توجهات زیادى را به سوى خود جلب کند، به طورى که در آستانه برگزارى نشست جدید سالانه آن در روز پنجشنبه، بسیارى از خبرگزارى ها در سراسر دنیا اعلام کرده اند که چند کشور خواستار عضویت و یا نفوذ بیشتر در سازمان همکارى هاى شانگهاى هستند و این موضوع را به صورت جدى پیگیرى مى کنند. افزون بر افزایش قدرت و نفوذ اقتصادى روسیه و چین به عنوان اصلى ترین اعضاى سازمان همکارى هاى شانگهاى، مسائل سیاسى دیگرى نیز وجود دارد که ارتقاى وجهه و وزن جهانى این سازمان را سبب شده است. توجه به این مسائل سیاسى تا حدى بوده است که برخى گفته اند SCO در حال تبدیل شدن به «ناتوى شرق» است.
این در حالى است که «ولادیمیر پوتین» رئیسجمهور روسیه در اولین واکنش به این اظهارنظرها اعلام کرد: «سازمان همکارى هاى شانگهاى یک جبهه نظامى نیست. در این گروه به روى همگان باز است.» وى تاکید کرد که درباره ترکیب نیروهاى نظامى روسیه و چین نگرانى هایى وجود دارد، اما این سازمان علنى و شفاف است و هیچ چیزى براى مخفى کارى وجود ندارد. با وجود این اعلام موضع پوتین به نظر مى رسد که SCO در تلاش است تا به عنوان سازمانى فراتر از اهداف اقتصادى و میانجیگر در میان کشورهاى عضو، عرض اندام کند. گزارش برخى از روزنامه ها و دیپلمات هاى غربى حاکى است سازمان همکارى هاى شانگهاى به گونه اى عمل کرده که بسیارى را در آمریکا و اروپا غافلگیر کرده است. تا همین اواخر کشورهاى غربى از این سازمان نگرانى نداشتند و دلایلشان نیز معقول به نظر مى رسید.
این سازمان اولین بار در سال 2001 تاسیس شد و نام پنج کشور در شانگهاى را داشت که شامل چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان بود. این گروه بیشتر به منظور حل اختلافات مرزى و حل مشکلات گروه هاى اقلیت در چین تشکیل شده بود، اما این اهداف خیلى سریع جاى خود را به دغدغه هاى جدید دادند. یکى از این دغدغه ها مبارزه با تروریسم بود.آسیاى مرکزى مشکلاتى داشت و با پیوستن اعضاى جدید SCO خود را با این مشکلات مواجه مى دید. سه سال پیش پنج کشور عضو این سازمان تصمیم گرفتند که مبارزه با تروریسم را در دستور کار قرار دهند. سال گذشته نیز این سازمان بار دیگر در اهداف خود تغییرات دیگرى داد. برگزارى مانور نظامى که به طور عمده توسط چین تامین مالى شد، بیانگر افزایش قدرت نظامى SCO بود.
ولادیمیر پوتین در مقالهاى که هفته گذشته در روسیه به چاپ رسید، این سازمان را سازمان نفوذ منطقه خطاب کرد. سازمان ملل هم یک دفتر در مقر این سازمان به SCO داد. توسعه این سازمان باعث شد که افزون بر ایران، پاکستان و مغولستان به عنوان اعضاى ناظر، هند و افغانستان نیز به سمت آن کشیده شوند. کشورهاى دیگر مثل بلاروس تمایل خود را به عضویت در سازمان همکارىهاى شانگهاى اعلام داشته اند. افزون بر این سمت و سوى تصمیمات این سازمان و بیانیه هاى آن نشان مى دهد که تلاش مى کند تبدیل شدن به یک قدرت منطقه اى را در صدر برنامه ها و اهداف خود قرار دهد. اعضاى SCO روز پنجشنبه در جریان نشست سال جارى خود متعهد شدند براى ایجاد یک ساختار جدید با یکدیگر همکارى سازنده داشته باشند. براساس این تصمیمات که در قالب یک بیانیه منتشر شده، تاکید شده است که با همکارى مشترک مى توان با چالش هاى امنیتى برخورد کرد و در صورت اجماع نظر و پیشبرد و گفتوگوى تمدن ها مى توان تهدید ها را برطرف کرد.
براساس این بیانیه همه کشورها براساس ظرفیت هاى خود در منطقه در قبال مسائل امنیتى مسئولیتپذیر هستند. برخى از تحلیلگران سیاسى معتقدند که SCO اخیراً به طور غیر مستقیم علیه سیاست هاى غرب به ویژه آمریکا در منطقه موضع گرفته است. براساس این تحلیل هرچند که در بیانیه اخیر نامى از آمریکا برده نشده است اما جهت گیرى هاى ضد آمریکایى در موارد قید شده کاملاً مشخص بود. در این سند آمده است که کشور هاى منطقه مکانیسم مشخصى به منظور تامین امنیت در اختیار دارند و تفاوت هاى فرهنگى، سیستم هاى اجتماعى و آداب و رسوم نباید بهانه اى براى دخالت در امور داخلى سایر کشور ها قرار بگیرد. در پاسخ به تلاش هاى آمریکا براى ایجاد اتحادهاى جایگزین در منطقه نیز پاسخ اعضاى شانگهاى این بود که کشور هاى عضو در هیچ اتحادى که امنیت، استقلال و تمامیت ارضى آنها را در معرض خطر قرار دهد، شرکت نخواهند کرد و نیز اجازه نمى دهند که خاک کشورهایشان براى حمله به کشور مستقل دیگرى مورد استفاده قرار گیرد.
چین و روسیه هر دو قصد SCO براى مقابله با سازمان پیمان آتلانتیک شمالى «ناتو» را رد کردهاند، اما برخى از کارشناسان سیاسى گفته اند که حتى اگر SCO این هدف را داشته باشد، سال هاى بسیارى لازم دارد تا فناورى و کارهاى لازم را در این جهت انجام دهد. این سازمان هنوز گروه کوچکى از کشور هاى ضعیف منطقه اى را در خود جاى داده است و بودجه عملیاتى اش نیز فقط 30 میلیون دلار است. از سوى دیگر کشورهاى همسایه مانند مغولستان از شانس بیشترى براى پیوستن به SCO نسبت به کشورهاى دورتر برخوردارند، زیرا دغدغه هاى نزدیک ترى نسبت به کشور هاى عضو دارند. این سازمان همچنین از توان نظامى چندانى برخوردار نیست. هرچند که فروش تسلیحات این کشورها به یکدیگر مى تواند به افزایش قدرت SCO کمک کند. هماکنون متغیرى که بیش از همه در روشن کردن چشمانداز SCO تعیین کننده به نظر مىرسد، ارتقاى چنین همکارىهایى است.
روابط تجارى چین با کشورهاى همسایه مثل ازبکستان شدیداً افزایش یافته و روابط چین و روسیه هم اگرچه خیلى نزدیک نیست، ولى براى کاهش نفوذ آمریکا در منطقه آسیاى میانه کافى است.استیون هادلى مشاور امنیت ملى آمریکا در واکنش به تلاش هاى جدید سازمان همکارى هاى شانگهاى گفته است: «سازمانى که هدف خود را مبارزه با تروریسم مى داند، وقتى از کشورى مثل ایران دعوت مى کند، نشان مى دهد که مقاصد دیگرى در سر دارد.»