رضا جمالی
«بسماللهالرحمنالرحیم، الیوم استعمال تنباکو و توتون بای نحوه کان در حکم محاربه با امام زمان عجلالله تعالی فرجه است» بیگَمان جمله اخیر در ذهن بسیاری از مردم ایران زمین نقش بسته و گرچه در آن برهه از زمان نمیزیستند ولی به شهادت مدارک تاریخی عظمت و شکوه و جمعیت شیعه و پیوند بین آنها با مردم را ترسیم و تجسم میکنند. صدور فرمان تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی از ابعاد گوناگونی حائز اهمیت است که در حد امکان به برخی از آنها اشاره میشود:
1- پیوند مرجعیت و سیاست:
بیشک یکی از ابعاد مهم فرمان تحریم تنباکو ناظر به پیوند و ارتباط بین فقه و سیاست میباشد. میرزای شیرازی به تبع استاد اعظم خود شیخ انصاری که بارها ترفند استعمارگران را به خودشان بازگرداند با نگرشی وسیع و مسئولانه در قبال خیانت بزرگ حکمرانان ایرانی و شیطنت استعمارگران بریتانیا، با مدد گرفتن از مکتب اصولی شیعه و اجتهاد سیاسی، حکم فقهی را بیان کرد که موجب تحول شگرفی در کشور شد که در اثر آن در خلال چند روز هم حاکمان خیانتکار و هم استعمارگران از کرده خود پشیمان شدند و قرارداد ننگین را ملغی کردند. برخی کجاندیشان گمان میدارند فقه شیعه عرصهای محدود به امور فردی از قبیل عدالت و معاملات میباشد و فقه را کاری به عرصه سیاست و مدیریت اجتماع نیست.
در حالی که تاریخ مرجعیت شیعه اذعان دارد که هیچگاه فقه شیعه از عرصه سیاست جدا نبوده است بلکه به جهت برخی مصالح و با در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی چارهای جز تقلید نداشتند و یا اینکه به علت دوری از عرصه حکومت و قدرت بیشتر به امور فردی فقه پرداختهاند. در دهههای اخیر بویژه در عصر مشروطه و پس از آن، جریان مرجعیت بارها در امور سیاسی شرکت جسته و سعی کردند از انحرافات و خیانتهای حاکمان جلوگیری کنند. فداکاریهای شیخ فضلالله نوری تا سر حد جان نیز از این قبیل اقدامات ارزیابی میگردد.
2- پیوند مرجعیت و ملت:
بعد دیگر فرمان تحریم تنباکو حکایت از حقیقتی دگر دارد که بسیاری از صاحبنظران سیاسی و جامعهشناسی را مبهوت خود کرده است. نظریهپردازان سیاسی و جامعه شناسی سیاسی همواره یکی از کارکردهای احزاب را انسجام و سازماندهی نیروهای سیاسی و مردمی ذکر کردهاند که واکنش سریع و هماهنگ آنها را در مواقع ضروری باعث میگردد. در حالی که صدور فرمان تحریم بدون هیچگونه سازماندهی حزبی و بدون بهرهگیری از هرگونه ابزار ارتباطی تکنولوژیک و مدرن جنبشی فراگیر و منسجم و در عین حال سریع را به راه انداخت که موجبات حیرانی نظریهپردازان فوق را فراهم آورد. واکنش مردم در قبال این فرمان نشات گرفته از پیوند عمیق مردم با مرجعیت شیعه بود که با پشتوانه آموزههای مذهبی و دینی شکل گرفته بود.
در خصوص فراگیری جنبش تحریم ذکر این نکته جالب توجه است، زمانی که شاه قاجار به کاخ خود مراجعه میکند با منظرهای مواجه میگردد که اسباب تعجب وی را فراهم میکند، تمام ابزار و مواد مربوط به توتون و تنباکو در حیاط خانه به زمین ریخته شده بود و کنیزان در حال نابودی آنها بودند، شاه با تعجب از همسرش سئوال میکند چه کسی دستور این کار را دادهاست؟ وی در پاسخ میگوید، همان که مرا بر تو حلال کرده است، همو استعمال توتون و تنباکو را حرام گردانیده است.
در سال گذشته نیز همراهی و موافقت مردم عراق را با حضرت آیتالله سیستانی شاهد بودیم که آن نیز از تجلیات پیوند عمیق ملت و مرجعیت بود و اقدام اخیر مجددا قدرت مرجعیت شیعه را در مقابل نظریه پردازان لیبرال دموکراسی و مشارکت سیاسی به رخ کشید.
3- پیوند مرجعیت و دولت:
در روزهای اخیر نیز شاهد صدور حکمی از سوی مرجعیت شیعه بودیم که این بار متفاوت از موارد ذکر شده در چهارچوب حکومت اسلامی، دولت را مورد خطاب قرار داده بود. دستور رئیس جمهور مبنی بر فراهم آوردن مقدمات حضور زنان در ورزشگاهها بهانهای شد تا بعد دیگری از مرجعیت شیعه نمایان گردد. مراجع عظام تقلید در اعتراض به این دستور مبانی دینی و مذهبی مخالفت خود را اعلام داشتند و رئیس جمهور نیز با احترام پذیرای نظرات آنها شد و سرانجام با عنایت مقام معظم رهبری رئیس جمهور محترم در دستور خود تجدید نظر کردند و تا بار دیگر جایگاه والا و مهم مرجعیت شیعه مورد تاکید قرار گیرد.
نظام جمهوری اسلامی نظامی است که براساس آموزههای مذهب تشیع شکل گرفته است و اصول دین اسلام و مذهب شیعه نقش تعیین کنندهای در مدیریت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آن دارد. در این میان مراجع تقلید شیعه به عنوان کسانی که احکام و مواضع دین را از منابع استنباط، کشف و بیان میکنند جایگاه ویژهای دارند و همواره احترام و شکوه آنان اسباب تعالی و حفاظت از دین را فراهم آورده است. به امید روزی که شاهد افزایش روز به روز پیوند مرجعیت و سیاست، ملت و دولت باشیم.