دکتر حشمتالله فلاحتپیشه
توفیقى حاصل شد به عنوان مسئول عراق در کمیسیون امنیت ملى و سیاست خارجى مجلس شوراى اسلامی، به همراه هیئت ایرانى به سرزمین مقدس عراق سفر نمایم. دکتر متکى وزیر امورخارجه در راس هیئت و دکتر ریاض رئیس گروه دوستى پارلمانى ایران و عراق، دکتر آصفى و برخى از معاونان وزارتخانههاى دیگر کشور در هیئت حضور داشتند. این اجتماع از دولت و مجلس گواه عزم مشترک ایرانیان در کمک به عراق، راهبردى دیدن روابط و به ویژه پیگیرى روند همکارىها در قالب مصوبههاى گذشته و حال بود. تصمیم به اتصال خطوط برق و انرژی، تکمیل ترانزیت و کریدور مواصلاتى در جادهها و اتصال راه آهن دو کشور در دو مرز شلمچه و خسروی، سامان دادن به تبادل زائر، کمک به بازسازى عراق و حمایت از روند استقرار دولت، مصوبههایى است که اولین پشتوانهاش یک خط اعتبارى یک میلیارد دلارى است که در زمان دولت آقاى خاتمى تصویب شده واکنون باید اجرا شود تا سودش در کوتاه و بلند مدت عاید دو ملت ایران و عراق شود. تحلیل سفر را در سه بخش ارائه مىدهم: شرایط کنونى عراق، دغدغههاى واقعى و تبلیغات تحریفى موجود و سپس چند راهکار عملیاتی.
1-شرایط کنونى عقبگرد هفتادساله
در سال پیش یک تحلیلگر آمریکایى در توصیف شرایط عراق گفته بود: “آمریکا با انهدام وسیع ساختارهاى اقتصادى عراق، محرومیت صدام ساخته این کشور را تشدید کرد و آن را هفتاد سال عقب انداخت. تا آدمى از نزدیک عراق را نبیند جنایات مشترک صدام و بوش را باور ندارد. به ویژه آنکه صدام همه چیز را فداى حفظ قدرتش کرده بود و بوش مىخواهد همه چیز را فداى تحکیم پایگاههایش نماید.
بغداد اوضاع فلاکت بارى دارد. نظام عمران و اداره شهر فشل است و پایتخت بین النهرین در میان زباله و دود و گرد و غبار روزگار سختى را مىگذراند. سوخت وانرژى معضل بزرگ مردم است. صفهاى طولانى خودروها در پمپ بنزینها فقط موید بحران جدى سوخت در کشورى است که ذخایرش در زمره سه غول نفتى دنیا است. برق در سراسر عراق سهمیه بندى است و با نزدیک شدن فصل تابستان و گرماى 55 درجه مشکلات دو چندان مىشود. بغداد و شمارى ازشهرهاى عراق با سنگربندىها و پستهاى ایست و بازرسى و به ویژه حضور پرتعداد نظامیان و خودروهاى زرهی، دو سال بعد از اعلام پایان جنگ توسط بوش همچنان حالت نظامى دارد و خطرناکتر از همه اینکه دستهایى در کار است تا تروریستهاى فکرى و فیزیکى که به نام مقابله با آمریکا وارد عرصه تحولات عراق شده بودند، جنگهاى فرقهاى را شعلهور سازند.
2- دغدغهها و تحریف واقعیات عراق
محور اهداف اشغالگران عراق این است که این کشور به قلب پایگاههاى آنها در منطقهاى تبدیل شود که بیشترین منافع ماوراء بحار غرب را در برگرفته است. بوش و بلرامیدوار بودند که در روند دولت سازى عراق، این مهم طراحى شود، اما اینگونه نشد، لذا به سیاستهاى کثیفى همچون مذاکره با تروریستها و دامن زدن به تفرقههاى مذهبى روى آوردهاند. ضمن آنکه بخشى از مشکل را نیز فرافکنى مىکنند و “ایران” هدف اصلى این فرافکنىها است.
اکثریت مردم عراق حسن نیت جمهورى اسلامى ایران در سامان دادن به شرایط امنیتى و اقتصادى کشور همسایه خویش را از صمیم دل پذیرفتهاند. اما در میان بخشهایى دیگر بر روى ادعاى تبلیغاتی، “مداخله ایران”، کار شده است شاید همین حسن نیت مسئولان ما باعث جدى نگرفتن تبلیغات فوق شده اما باید باور داشت که در فضاى پر مشکل عراق و در میان عراقىهاى ساده دل، حضور فرهنگی- تبلیغاتى بیشترى لازم است.
آنچه از ملاقات طرفهاى عراق اعم از “طالبانی” رئیس جمهور و “نورى مالکی” نخست وزیر، “هوشیار زیباری” وزیر امور خارجه و “سید عبدالعزیز حکیم” رئیس جبهه اکثریت حاکم بر پارلمان و دولت بر مىآمد، این بود که دغدغه امنیت، موضوع اقتصاد و بازسازى عراق را در اولویت دوم قرار داده است. در واقع اگر کنوانسیون ژنو اجرا مىشد و اشغالگران به وظایف “امنیت ساز” خود در این رابطه عمل مىکردند، اکنون بازسازى در عراق سومین سال خود را نیز سپرى کرده بود. اما معدود تاسیسات بجاى مانده از تهاجم ویرانگر آمریکا و انگلیس اکنون توسط تروریستها منهدم مىشود.
عراق در شرایطى قرار دارد که به شدت نیازمند “تشریک مساعی” همسایگان و حتى قدرتهاى اشغالگر است. برخى باید ابهامات و دغدغههاى امنیتى این کشور را تعدیل کنند و شمارى باید به بازسازى و دستگیرى آن کمک نمایند. اما همه کارهاى فوق باید به صورت شفاف صورت گیرد. ضمن آنکه دولت مستقر شده در بغداد نیز باید گامهاى اساسى بردارد؛ گامهایى که براى برداشته شدن نیازمند پشتوانه مردمى بود که اکنون موجود است.
3- راهکارها
1-3 در قبال امنیت، دولت عراق مىتواند با طرح درخواستى از “کوفى عنان” دبیر کل سازمان ملل متحد بخواهد، گزارش شرایط امنیتى عراق تحت اشغال را از اشغالگران طلب نماید. مذاکره ایران و آمریکا اگر عارى از فضاى اتهامى و با هدف حل مشکل عراق باشد، موثر خواهد بود. ضمن آنکه ممانعت از ورود بیشتر افراد و افکار تروریستى به عراق ضرورى است. گسترش و پراکندگى یکسرى افکار خطرناک انحرافى آینده خاورمیانه را تهدید مىکند البته کنترل فیزیکى برخى مرزهاى تردد افراد تروریست نیز ضرورى است . موضوع اصلى اول کار عمیق فرهنگی- سیاسى مىخواهد و موضوع دوم تصمیمات و همکارىهاى فورى و جدى میان کشورها را مىطلبد.
2-3 تسریع در انتقال قدرت وامنیت به عراقىها، راهکارى موثر است. بعد از جنایت ترور آیتالله حکیم و شمارى از شیعیان در نجف اشرف، امنیت در شهرهاى مقدسه نجف و کربلا به شیعیان مقیم واگذار شد و اکنون این مناطق در زمره امنترین مناطق عراق هستند. موضوعى که در کردستان عراق نیز نتیجه بخش بوده است. تسریع و پایان اشغال وانتقال قدرت به عراقىها ضرورى است.
3-3 عراق بدون همسایگانش نه از شر مشکلات خلاص مىشود و نه چشمانداز روشن و قابل اتکایى از توسعه خواهد داشت. در میان مدت عملى شدن بیانیههاى کلى جمع همسایگان عراق به علاوه مصر ضرورى است. اما اولویت اصلى باید تسریع و همکارى جدى با همسایگان باشد. ایران بیش از هر کشور دیگرى از ظرفیت لازم در این رابطه برخوردار است و در عین حال به امنیت در عراق نیاز دارد. اکثریت عراقىها باور دارند که تداوم ناامنی، استراتژىهاى بزرگ همکارى مرزى ایران با عراق را نیز معطل ساخته و در مواردى همچون ناامن سازى مسیر آمد و شد زوار عتبات ، خللى مضاعف و مشترک علیه دو ملت ایران و عراق به شمار مىرود. در چنین شرایطى تنها با شفاف سازى مواضع دولتها مىتوان زمینه را براى همکارى در امر امنیت عراق فراهم آورد.
4-3 پیگیرى اجراى توافقات
تصمیمات خوبى در دولت ایران براى گسترش همکارىها با دولت عراق و حل مشکلات این کشور اتخاذ شده است. دولت در عراق مستقر شده است و دولتمردان عراقى خواستار ایفاى نقش جدى ایران در زمینههاى مختلف عراق بعد از جنگ هستند. بنابراین هرچند اکنون اشغالگران در عراق یک واقعیت هستند، اما هیچ موضوعى نباید مانع اجابت خواستههاى دولت و مردم عراق شود. دولت از جدیت و تسریع لازم در اجراى توافقات برخوردار است ، ضمن آنکه مجلس نیز مىتواند باتشکیل یک کمیته نظارت بر اجراى توافقات، حضور جدىترى داشته باشد. نقش مجلس از این نظر اهمیت بیشترى دارد که اکنون در رابطه دو کشور پیوند میان ملتها عامل محرک اصلى به شمار مىرود.