نبرد ناجوانمردانه

1-استفاده از سلاح های شیمیایی در گذر تاریخ:
انواع ابتدایی سلاح های شیمیایی مانند تیرها و نیزه ها سمی و زهرآلود از گذشته های خیلی دور در جنگ ها کاربرد داشته است. مورخین نظامی قدیمی ترین کاربرد سلاح های شیمیایی را به جنگ پلوپونزی در یونان باستان(431 تا 404 ق.م) نسبت می دهند که طی آن دود آرسنیک به عنوان حربه جنگی به کار گرفته شد. در سال 673 میلادی نیز در جریان محاصره قسطنطنیه نخستین استفاده از گریگ فایر(greec fire) به ثبت رسیده است.
با این حال انواع مدرن سلاح های شیمیایی به صورتی وسیع نخستین بار در جنگ جهانی اول در بلژیک به کار گرفته شد که به کشته شدن 90 هزار و مصدومیت بیش از یک میلیون نفر انجامید. در فاصله دو جنگ جهانی تسلیحات شیمیایی به شدت توسعه یافت و به ویژه دو ابر قدرت وقت بیش از ده ها هزار تن انواع سلاح های شیمیایی را تولید نمودند که به تنهایی برای نابودی تمام جانداران کره زمین کافی بود. در جریان جنگ تحمیلی ارتش صدام با کمک کشورهای غربی از گازهای شیمیایی علیه ایران و سپس علیه اتباع خود در حلبچه استفاده کرد. آخرین مورد استفاده از گازهای شیمیایی حمله تروریستی فرقه آئوم در متروی توکیو در 1995 است که به مرگ بیش از ده تن و مصدومیت بیش از پنج هزار نفر منجر شد. (3)
2 - تاریخچه خلع سلاح شیمیایی:
توافقنامه میان فرانسه و آلمان(1675 م) مبنی بر منع استفاده از گلوله های سمی، اولین تلاش برای محدود کردن سلاح های شیمیایی به شمار می آید. کنوانسیون بروکسل در خصوص قوانین و مقررات جنگ(1874 م) نیز بر منع استفاده از مواد سمی در جنگ ها تأکید نمود. در کنفرانس بین المللی صلح در لاهه(1899 م) موافقتنامه منع استفاده از گازهای سمی در جنگ منعقد گردید. اما این معاهده مانع استفاده وسیع از گازهایی شیمیایی در جنگ اول جهانی نشد، لذا پس از جنگ و در پروتکل 1925 ژنو مجددا کاربرد سلاح های شیمیایی و باکتریولوژیک در جنگ ها ممنوع گردید لیکن تولید، توسعه و انباشت آنها منع نشده بود. در 1972 کمیته خلع سلاح(بعداً به کنفرانس خلع سلاح تغییر یافت) مذاکرات کنوانسیون منع سلاح های بیولوژیک (BWC) را تکمیل نمود و از دل همین کنفرانس مذاکرات مربوط به منع سلاح های شیمیایی شکل گرفت. پیوستن صنایع عمده شیمیایی جهان به مذاکرات و متعاقباً استفاده عراق از سلاح های شیمیایی علیه ایران در حلبچه، پیشرفت مذاکرات را سرعت بخشید و نهایتاً متن معاهده منع سلاح های شیمیایی در 3 سپتامبر 1992 پس از20سال مذاکره تصویب و از 13 تا 15 ژانویه 93 در پاریس برای امضا مفتوح شد و بلافاصله130کشور از جمله ایران آن را امضا کردند. از فوریه 93 برای تمهید مقدمات لازم الاجرا شدن معاهده یک کمیسیون مقدماتی در لاهه تشکیل گردید و سرانجام در 29 آوریل 97 معاهده لازم الاجرا شد و سازمانOPCW با 87 عضو متولد گردید. (4)
3 - مفاد معاهده منع توسعه، تولید، انباشت و به کارگیری سلاح های شیمیایی و انهدام آنها:
معاهده شامل یک مقدمه، 24ماده و 3 ضمیمه می باشد که پس از معاهده سلاح های بیولوژیک(1972) دومین معاهده خلع سلاح در جهان و نخستین معاهده بین المللی واجد نظام نظارتی به شمار می آید و دول عضو ملزم به ارائه اظهارنامه فعالیت های خود و پذیرش انواع بازرسی ها هستند. این معاهده از آن جهت منحصر به فرد است که یک نوع از تسلیحات کشتار جمعی را به طور کامل ممنوع و انهدام آنها را در یک جدول زمان بندی بازرسی می کند.
مهمترین بخش مقدمه بیان فلسفه وجودی معاهده است که عبارت است از:«حذف کامل امکان به کارگیری سلاح های شیمیایی از طریق اجرای مقررات این معاهده »
در ماده اول که جان معاهده محسوب می شود اعضا به عدم به کارگیری، توسعه، تولید، اکتساب، انباشت، نگهداری و انتقال سلاح های شیمیایی متعهد شده به علاوه ملزم هستند تا کلیه تسلیحات شیمیایی موجود، تأسیسات تولید آنها و سلاح های شیمیایی قدیمی و رها شده را منهدم نمایند.
در ماده سوم: اعضا موظفند اطلاعات سلاح های شیمیایی موجود، تأسیسات تولید آنها، سلاح های شیمیایی قدیمی و دفن شده و رها شده را با جزییات کامل و به صورت اظهارنامه به سازمان ارائه دهند.
مواد 4 و 5 به تعهد کشورها در انهدام سلاح های شیمیایی و تأسیسات تولید آنها یا تبدیل آنها به تأسیسات صنعتی غیرنظامی مربوط می شود و در آن پیش بینی شده تا سلاح های شیمیایی به تدریج در یک دوره ده ساله و با شرایطی با یک دوره استمهال 5 ساله(حداکثر تا 2012) به کلی محو و نابود شوند.
ماده 6 به فعالیت های شیمیایی غیرممنوعه برای کاربردهای صلح آمیز و غیرنظامی مربوط است.
ماده 7 به اجرای معاهده در سطح ملی ایجاد مرجع ملی در هر کشور برای نظارت داخلی بر اجرای معاهده و تماس دولت ها با سازمان و لزوم تصویب قانون اجرای ملی مربوط می شود.
ماده 8 تأسیس سازمان با مرکزیت لاهه، ارکان اصلی و نقش و کارکرد هر کدام را شرح می دهد.
در ماده 9 هر کشور عضو می تواند با ارائه مستنداتی مبنی بر عدم پای بندی یک عضو دیگر درخواست انجام بازرسی از تأسیسات آن کشور را به عمل آورد.
ماده 11 مربوط به تجارت مواد شیمیایی برای اهداف صلح آمیز و همکاری های بین المللی میان اعضا برای توسعه ملی و اقتصادی در زمینه های صنایع شیمیایی و فعالیت های غیرممنوعه و کاربردهای صلح آمیز آن می باشد.
مواد 13 تا 24 شامل روابط با سایر معاهدات بین المللی، حل اختلافات، بازبینی معاهده، خروج از آن، لازم الاجرا شدن و... می باشد.
پیوست اول معاهده متشکل از یک راهنما و سه جدول است. جدول یک، لیست موادی است که به عنوان سلاح شیمیایی به شمار آمده و استفاده صلح آمیز نداشته یا بسیار اندک دارند. جدول دو، لیست موادی است که پیش ساز مواد شیمیایی جدول یک محسوب می شوند ولی اغلب استفاده های صلح آمیز و صنعتی هم دارند. جدول سه، لیست موادی است که تولید انبوه صنعتی و تجاری دارند ولی در عین حال جزو پیش سازهای مواد جداول یک و دو محسوب شده و قابلیت استفاده مواد سمی شیمیایی را دارا هستند.
پیوست دوم با عنوان اجرا و بازرسی که وسیع ترین بخش معاهده می باشد شامل مقررات ریز و جزییات همه اظهارنامه ها و بازرسی ها و چگونگی انجام آنهاست.
پیوست سوم با عنوان محرمانه شامل تضمین محرمانه ماندن اطلاعات حساس و محرمانه کشورها، شرکت ها و صنایع در جریان بازرسی هاست.
هر پنج سال یک بار یک کنفرانس بازنگری تشکیل می شود تا با توجه به پیشرفت های علمی و فنی در علم شیمی، تغییرات لازم را در مقررات اعمال نماید. نخستین کنفرانس بازنگری از 28 آوریل تا مه2003در لاهه برگزار گردید.(5)
4- سازمان منع سلاح های شیمیایی :OPCW
OPCW سازمانی است که برای اجرایی کردن معاهده و یا هدف حذف کامل سلاح های شیمیایی تأسیس شده است. بودجه آن(در سال جاری بالغ بر 75 میلیون یورو) توسط اعضا پرداخت می شود و مانند سازمان ملل دارای 6 زبان رسمی است. سه رکن اصلی آن عبارتند از: کنفرانس کشورهای عضو که مهم ترین رکن بوده و تصمیمات کلان و مهم سازمان را اتخاذ می کند و معمولاً در سال یک اجلاس با حضور همه کشورهای عضو برگزار می کند.
شورای اجرایی متشکل از نمایندگان 41 عضو که به صورت چرخشی و برای 2 سال انتخاب می شوند و هر سال با برگزاری 4 دوره اجلاس منظم امور اجرایی سازمان و تصمیمات کنفرانس را پیگیری و نظارت می کند. دبیرخانه دائمی متشکل از 500 کارمند و حدود 180 بازرس (از 60 کشور) بازوی اجرایی سازمان بوده و گردآوری و بررسی اظهارنامه ها و انجام بازرسی ها مهمترین فعالیت های آن به شمار می آیند. دبیرخانه زیر نظر مدیر کل اداره می شود که برای یک دوره 7ساله قابل تکرار منصوب می شود. سازمان تاکنون دو مدیر کل داشته که هر دو از حوزه آمریکای لاتین بوده اند.(6)
ماده 8 معاهده، وظیفه اصلی سازمان را چنین برشمرده است:« حصول به اهداف و مقاصد معاهده برای تضمین اجرای مفاد و مقررات آن از جمله بررسی و بازرسی بین المللی پای بندی به آن و ایجاد مجمعی برای مشورت ها و همکاری های کشورهای عضو ». در همین راستا مهمترین فعالیت های سازمان عبارتند از: ترغیب کشورهای غیرعضو برای الحاق به معاهده کنترل و تأیید انهدام سلاح های شیمیایی موجود، ارائه کمک و حمایت به اعضا در صورت حمله شیمیایی یا تهدید به آن، ارتقا ی همکاری های بین المللی برای توسعه صنایع شیمیایی و استفاده صلح آمیز و نظارت بر فعالیت های صنایع شیمیایی به منظور کاهش خطر احتمال انحراف به سوی تولید سلاح های شیمیایی. این نظارت از چهار طریق ذیل صورت می گیرد. جمع آوری و بررسی اظهارنامه ها، بازرسی های محلی عادی، بازرسی های اتهامی و بازرسی از ادعای کاربرد سلاح های شیمیایی.
سازمان همچنین 3 ارگان فرعی هم دارد که عبارتند از: شورای مشورتی علمی(sab) متشکل از 25 شیمیدان مستقل که وظیفه بررسی تحولات و پیشرفت های علمی و فنی در علم شیمی و ارائه نظرات کارشناسی در خصوص تغییرات در جداول سه گانه مواد شیمیایی و روش ها و تجهیزات فنی بازرسی ها را بر عهده دارد. شورای نظارتی در امور اداری و مالی(abaf) که وظیفه مشورتی در خصوص امور اداری و به خصوص بودجه و امور مالی سازمان را عهده دار است و کمیسیون محرمانه که مأمور حل اختلافات بین اعضا در امور محرمانه می باشد.
5-موضوعات مهم:
الف- اظهارنامه ها: هر سال هزاران صفحه اطلاعات مربوط به فعالیت های شیمیایی کشورهای عضو به دبیرخانه سازمان ارسال می شود تا متخصصین مربوطه قانونی بودن این فعالیت ها، صلح آمیز بودن آنها و عدم انحراف به سوی فعالیت های ممنوعه را کنترل کنند. این اطلاعات بسیار دقیق بوده و جزییات مربوط به نوع و میزان مواد شیمیایی تولید شده، محل و تأسیسات تولید آنها، تجهیزات به کار رفته در تولید، چگونگی و محل مصرف محصولات، نقل و انتقالات داخلی یا صادرات و واردات آنها و... را دربرمی گیرد. در خصوص کشورهای دارنده سلاح های شیمیایی، اظهارنامه ها شامل محل دقیق استقرار، هرگونه جابه جایی، میزان انهدام، چگونگی انهدام و... هم می شود.
تاکنون 12 کشور عضو، تولید یا اکتساب بیش از 70 هزار تن عوامل سمی شیمیایی در بیش از 6/8 میلیون ادوات جنگی یا کانتینر را اظهار کرده اند که عبارتند از: آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه، چین، ژاپن، کره جنوبی، هند، ایران، لبنان، صربستان و بوسنی. این کشورها جمعاً 64 سایت تولید سلاح شیمیایی داشته اند که تا ژانویه ،2006.53 سایت منهدم یا تبدیل شده است. در مجموع 76 کشور اظهار داشته اند که جمعاً 6031 تأسیسات تولید سلاح یا مواد شیمیایی مشمول مقررات معاهده داشته یا دارند. همچنین هزاران تن عوامل شیمیایی و ادوات حامل آن در طول سالهای پس از جنگ دوم در دریای بالتیک و دریای شمال غرق شده و مقدار قابل توجهی نیز توسط ژاپن در خاک چین رها و دفن شده است.(7)
ب- بازرسی ها: نقش محوری دبیرخانه فنی انجام بازرسی هاست. بازرسی نه تنها شامل انهدام سلاح های شیمیایی که ناظر بر فعالیت های شیمیایی مجاز نیز می باشد. بازرسی ها به سه صورت عادی، اتهامی و ادعای کاربرد، انجام می گیرند و در آنها محل، اسناد، مواد و نمونه ها گردآوری، بررسی و آزمایش می شوند. تا ژانویه 2006 جمعاً 2326 مورد بازرسی از 896 سایت در 74 کشور به عمل آمده است که 1376 مورد در 185 سایت در بخش سلاح های شیمیایی و 650 مورد در 711 سایت در بخش صنایع شیمیایی بوده است.(8)
ج- انهدام سلاح های شیمیایی و تأسیسات تولید آنها: مهمترین تعهد کشورهای عضو انهدام سلاح های شیمیایی است. کشورهای عضو که داشتن سلاح شیمیایی و تأسیسات تولید آنها را اظهار نموده اند متعهدند تا آنها را در یک دوره 10 ساله(و استمهال 5 ساله) حداکثر تا پایان 2012 به طور کامل و در یک برنامه زمان بندی شده منهدم نمایند. این انهدام هم سلاح های موجود و هم سلاح های قدیمی که در زیر خاک دفن شده یا در دریا رها شده اند و هم تأسیسات و انبارهای نگهداری آنها را شامل می شود. از6 کشوری که سلاح شیمیایی دارند 4 کشور انهدام را شروع کرده اند. از 64 تأسیسات تولید سلاح که اظهار شده اند تاکنون 38 سایت منهدم و 15 سایت به سایت های صنعتی تغییر کاربری داده شده است. از بیش از71هزار تن عوامل شیمیایی جنگی اظهار شده نیز تاکنون 13 هزار تن منهدم شده است.(9) روند انهدامی به خصوص در دو کشور اول دارنده این سلاح ها کند و با جدول زمانی تعیین شده همخوانی ندارد.
د- همکاری های بین المللی: همکاری های بین المللی، هم برای اجرای معاهده و هم ارتقای استفاده صلح آمیز از مواد شیمیایی و ارتقای دانش و فناوری صنعت شیمی و توسعه اقتصادی و فناوری کشورهای عضو یکی از اهداف سازمان و معاهده است. کمک هایی در قالب ایجاد آزمایشگاه ها، تحقیقات در موارد مرتبط، برگزاری سمینار و کارگاه های آموزشی و... در کشورهای عضو به عمل آمده است و کمک به دستیابی اعضا به تجهیزات مدرن نیز بخشی از این برنامه است. اما در این خصوص بین کشورهای پیشرفته و کشورهای در حال توسعه اختلاف نظر وجود دارد. کشورهای دسته اول در مورد تبادل دانش، فناوری و مواد شیمیایی از طریق ایجاد رژیم های موازی کنترل صادرات سختگیری های به عمل می آورند که بعضاً مغایر مقررات معاهده است. نظام صادراتی کشورهای موسوم به گروه استرالیا یکی از این نمونه هاست. کشورهای گروه دوم دسته اول را به برخورد تبعیض آمیز و نقض مفاد معاهده متهم می کنند و این موضوع به صورت یک چالش باقی مانده است.
هـ- جهانشمولی: یکی از اهداف معاهده و وظایف سازمان تحقق جهانشمولی است تا همه کشورهای دنیا به آن ملحق شوند و هیچ کجای کره خاکی از زیر کنترل مقررات معاهده خارج نباشد. معاهده در این بخش پیشرفت خوبی داشته و در حال حاضر 178 کشور با الحاق به معاهده به عضویت سازمان درآمده اند. 8 کشور از جمله رژیم صهیونیستی آن را امضا کرده ولی هنوز تصویب ننموده اند و 8 کشور دیگر از جمله سوریه، مصر، لبنان و عراق حتی آن را امضا هم نکرده اند. عراق اخیراً با تشویق سازمان تمایل خود را به عضویت اعلام نموده است.
و- اجرای ملی: دول عضو موظفند به منظور ایفای نقش رابط بین کشور و سازمان و همچنین نظارت بر اجرای مفاد معاهده در کشور خود، جمع آوری و ارسال اظهارنامه ها، تهیه و تدوین قانون اجرای ملی، نظارت بر برنامه انهدام سلاح ها و همچنین تولید، تجارت، استفاده و نقل و انتقالات مواد شیمیایی جداول سه گانه یک نهاد یا دستگاهی را به عنوان مرجع ملی تأسیس کنند. هر کشور عضو همچنین موظف است یک قانون داخلی نیز برای تضمین اجرای معاهده شامل مجازات هایی برای متخلفین تصویب و به اجرا بگذارد. تاکنون در بیش از 150 کشور مرجع ملی دایر و در 108 کشور قانون اجرای ملی تصویب شده است.
6- ایران، معاهده و سازمان:
ایران به عنوان یکی از 18 کشور عضو کمیته خلع سلاح در دهه 70در طول مذاکرات مربوط به کنوانسیون با عنایت به این که خود قربانی سلاح های شیمیایی در جنگ عراق بوده نقش فعال و پویایی ایفا نموده است. ج.ا.ایران در 13ژانویه 93جزو اولین امضا کنندگان آن بود و متعاقباً در 27ژانویه 97(8 مرداد 76) معاهده را به تصویب مجلس رساند و اسناد تصویب را در تاریخ 3/11/97 تودیع نمود. مرجع ملی در ایران از همان سال زیرنظر شورای عالی امنیت ملی تأسیس شد که دارای سه رکن اصلی شامل شورای عالی، کمیسیون تخصصی و دبیرخانه (مستقر در وزارت خارجه) می باشد. قانون اجرای ملی در ایران هنوز از تصویب نهایی نگذشته است.
از بدو تأسیس سازمان، ایران یکی از اعضای فعال شورای اجرایی از گروه آسیا بوده و هم اکنون حدود 10 نفر از اتباع کشور با عناوین رئیس اداره، رئیس تیم بازرسی، بازرس، عضو شورای علمی و کارمند در سازمان فعالیت می کنند.
حق عضویت سالانه ایران از بودجه 75 میلیون یورویی سازمان حدود 170 هزار یورو می باشد. سفارت ج.ا.ایران در هلند، هیأت نمایندگی کشور نزد سازمان منع سلاح های شیمیایی را نیز دربرمی گیرد. تاکنون 13 مورد بازرسی از ایران انجام گرفته که همگی صحت اظهارنامه های ایران و قانونی بودن فعالیت ها و پای بندی آن را تأیید و ثابت کرده است.
دولت ایران همزمان با تودیع اسناد الحاق به معاهده، بیانیه ای را نیز منضم به آن تسلیم نمود که طبق آن وزارت امور خارجه موظف به پیگیری اجرای کامل و غیر تبعیض آمیز مفاد معاهده به ویژه در انتقال تکنولوژی و مواد شیمیایی برای مقاصد صلح آمیز می باشد و در صورت عدم تحقق آن، رفتار تبعیض آمیز با اعضا، افشای اطلاعات محرمانه کشور و اعمال محدودیت های مغایر با مقررات معاهده، امکان خروج از معاهده (طبق ماده 16) پیش بینی شده است. این بیانیه همچنین نظام های موازی کنترل صادرات مواد شیمیایی غیر ملحوظ در معاهده را مردود شمرده و سازمان را تنها مرجع قانونی در مورد ارزیابی پایبندی اعضا دانسته است و ترویج تجارت آزاد، همکاری های بین المللی، تبادل اطلاعات علمی و فنی در حوزه شیمی را که در مقدمه معاهده به آنها اشاره شده است مورد تأکید مجدد قرار داده و عدم رعایت آن را نقض معاهده برشمرده است. (10)
پی نوشت ها در دفتر روزنامه موجود است .