محمد توسلی
برنامه افتتاح تونل رسالت از جنبه هاى مختلف رخداد مهم و جدیدى در مدیریت شهرى محسوب مى شود. جایگاه تونل رسالت در تقویت محورهاى ارتباطى شرقى- غربى تهران و کاهش تراکم در معابر پیرامونى آن به ویژه در آزادراه شهید همت به لحاظ برنامه ریزى حمل و نقل شهرى موضوعى است که مى تواند مورد بررسى قرار گیرد. معمولاً در اینگونه طرح هاى بزرگ شهرى قبل از بهره بردارى و بعد از آن مطالعات ویژه ترافیکى انجام مى شود (before and after study) تا به طور مستند تاثیر اجراى طرح را بررسى کرده و با پیش بینى هاى مطالعات، مورد مقایسه قرار دهند. امیدوار است مسئولان حمل و نقل و ترافیک کلان شهر تهران در صورتى که چنین مطالعه میدانى را انجام داده اند نتایج آن را براى اطلاع شهروندان تهرانى منتشر کنند.
تونل رسالت از نظر توان طراحى و اجرایى مهندسان کشور موضوع مهم دیگرى است که در روزهاى اخیر بسیار به آن پرداخته شده و نقش و جایگاه مدیران شهرى در طول ? سال گذشته به خوبى منعکس شده است که موجب افتخار و مباهات براى مهندسى کشور و مدیران شهرى است. البته بررسى علل طولانى شدن مدت اجراى پروژه و افزایش هزینه اجراى آن نسبت به برآورد اولیه موضوع دیگرى است که جا دارد مورد بررسى کارشناسى قرار گیرد و در طرح هاى آینده مورد توجه قرار دهند.
آنچه مى خواهم در این نوشتار به آن بپردازم مقوله کاملاً متفاوتى است که جنبه فنى، مهندسى و یا مالى ندارد. موضوع مهم دیگرى است که بیشتر جنبه فرهنگى- اجتماعى دارد و آن آغاز تحولى است که در دیدگاه مدیران شهرى پدید آمده است و شاید براى اولین بار مدیران شهرى به هنگام افتتاح و آغاز بهره بردارى طرح تونل رسالت از شرکت هاى مهندسین مشاور طرح و شرکت هاى پیمانکار طرح در طول 9 سال گذشته نام برده اند و از خدمات و زحمات کارکنان آنان تقدیر به عمل آمده است. به علاوه در گزارش هاى منتشر شده از مدیران حال و گذشته شهر تهران در9 سال گذشته به طور مشخص از شهرداران، معاونان فنى و عمرانى، مدیران عامل سازمان مهندسى و عمران شهر تهران و حتى از مدیران پروژه (سیویل و تاسیسات) کارفرما در دوره اخیر نام برده اند، که اقدام شایسته اى است. اما آنچه در گزارش هاى منتشر شده کمتر به چشم مى خورد نام مهندسان طراح و اجراکننده این طرح بزرگ مهندسى در شهر تهران است؛ کسانى که نقش مهم و اصلى را در خلق این اثر بزرگ مهندسى شهر تهران داشته اند و عموماً از مهندسان باتجربه و اساتید دانشگاه ها هستند.
در کشورهاى توسعه یافته و حتى بسیارى از کشورهاى در حال توسعه مانند اندونزى، ترکیه، پاکستان و بنگلادش در گزارش مطالعات و طرح هاى مهم اسامى و یا عکس همه مهندسان و کارشناسان دست اندرکار را در جاى مناسبى از گزارش درج مى کنند تا ضمن تقدیر از آنان زمینه هاى تشویق و ایجاد انگیزه بیشتر براى مشارکت در خدمات عمومى را در جامعه فراهم سازند. معرفى دست اندرکاران اصلى اینگونه طرح ها نه تنها از نقش مدیران شهرى ذره اى نمى کاهد بلکه جایگاه مدیریتى آنان را که توانسته اند همکارى جمع کثیرى از مهندسان و کارشناسان را در طراحى و اجراى یک پروژه بزرگ جلب کنند مى افزاید. در بعضى از کشورها مانند پاکستان و بنگلادش بعد از بهره بردارى از یک طرح مانند تونل عکس و نام مهندسان طراح و مجرى را به صورت تابلویى بر سر در تونل نصب مى کنند تا رقابت در خدمت رسانى به مردم توسعه یابد. (فاستبقوا الخیرات)
در کشورهایى که سابقه فرهنگ غیر دموکراتیک دارند مدیران خودآگاه یا ناخودآگاه تحت تاثیر این ویژگى هاى فرهنگى تلاش مى کنند اقدامات صورت گرفته در سازمان خود را به نام خود معرفى کنند و براى خود منزلت اجتماعى و یا مدیریتى کسب کنند و نقش و جایگاه همکاران خود را کمتر مورد تقدیر قرار دهند. توجیه آنان بسیار ساده است و مى گویند اگر این مهندسان مشاور و مجریان زحمت کشیده اند در مقابل خدمات ارائه شده طبق قرارداد حق الزحمه خود را دریافت کرده اند و دیگر حقى براى آنان متصور نیست! در حالى که مى دانیم مدیران نیز خدمات خود را به رایگان ارائه نمى کنند و حقوق و مزایاى خود را معمولاً به طور کامل دریافت مى کنند.
براى زدودن این آثار احتمال این فرهنگ در ذهنیت برخى از مدیران جامعه و به طور مشخص مدیران شهرى بایستى به این نکته مهم اشاره داشت که اجراى برنامه هاى توسعه بدون مشارکت آگاهانه و داوطلبانه آحاد جامعه لااقل با مشکلات فراوانى روبه رو مى شود. براى مشارکت موثر مهندسان و کارشناسان در طرح هاى عمرانى بایستى انگیزه درونى و سالم در آنان ایجاد کرد. پرداخت حق الزحمه متناسب با خدمات شرط لازم است اما شرط کافى نیست. مدیرانى که بتوانند بیشتر با بدنه مهندسى و کارشناسى کشور ارتباط برقرار کنند و براساس معیارها و ضوابط متعارف و عادله مناسبات خود را با آنان تعریف و مشخص کنند و به نیاز طبیعى تقدیر از خدمات آنان پاسخ دهند میزان جلب همکارى و مشارکت آنان در طرح ها تقویت خواهد شد.
در جامعه هاى توسعه یافته که آحاد مردم احساس مشارکت واقعى در اداره شهرها و کشورشان را دارند این مفاهیم شناخته شده است و به طور طبیعى در سطوح مختلف مدیریت مورد توجه قرار مى گیرد. مدیران بخش خصوصى یا مدیران شهرى تقدیرى که از همکاران خود مى کنند نه تنها منتى بر آنان ندارند بلکه اینگونه تقدیرها را نیاز و نقطه قوت مدیریت خود مى دانند.
به امید آنکه اقدام مهم مدیران شهرى در افتتاح تونل رسالت با گام هاى بعدى- تقدیر موثرتر از همه طراحان و مجریان- تقویت شود و فرآیند توسعه مدنى جلب مشارکت مردم در اداره شهرها به طور عام و جلب مشارکت مهندسان و کارشناسان در طرح هاى عمرانى به طور خاص روند رشدیابنده ترى پیدا کند.