* آقای دکتر، شما به عنوان رئیس فراکسیون ایرانیان در مجلس شورای اسلامی خبر دارید که چه تعداد ایرانی متخصص در خارج از کشور سکونت دارند؟
**آمار وزارت خارجه می گوید بین دو میلیون و هفتصد هزار تا سه میلیون و دویست هزار ایرانی در خارج از کشور سکونت دارند که از میان آن ها بیشتر از 46 درصد تحصیلات بالای لیسانس دارند. به نظرم این که آمار این افراد چند نفر است یا در کجا سکونت دارند، زیاد مهم نیست. پیام فراکسیون ایرانیان، این است که نمایندگان مجلس، ایرانیان خارج از کشور را فراموش نکرده اند و به حفظ هویت ملی و دینی آن ها فکر می کنند.
یادم می آید در مهر ماه سال 83 که سفرای ایران به دعوت وزارت امور خارجه دور هم جمع شده بودند، مقام معظم رهبری هم در جلسه ای به آن ها گفت که توجه بیشتری به مهاجران داشته باشند.
*مقام معظم رهبری دقیقاً درباره ایرانیان خارج از کشور چه نظری داشتند؟
**ایشان فرمودند که ایرانیان خارج از کشور به واسطه ایرانی بودن محترم اند و باید مورد توجه قرار گیرند. دوم این که توجه به آن ها و رسیدگی به مشکلاتشان باید در اولویت کاری وزارت امور خارجه به ویژه نمایندگی های خارج از کشور باشد.
*پس با این حساب، همین ها باعث شد که حدود یک سال قبل، جرقه تشکیل فراکسیونی به نام ایرانیان برای رسیدگی به مشکلات مهاجران در ذهن شما زده شود؟
**به هر حال ما به عنوان نماینده مجلس شورای اسلامی، وکیل همه ایرانی ها هستیم و این، ایرانی های خارج از کشور را هم شامل می شود. این تفکر، اساس اصلی تشکیل فراکسیون ایرانیان بود. دلیل دیگری که باعث تشکیل این فراکسیون شد، جلوگیری از مهاجرت ایرانی های دیگر مخصوصا نخبگان جوان بود.
* گویا همزمان با تشکیل این فراکسیون در مجلس، شورایی هم در دولت آقای خاتمی برای رسیدگی به مشکلات هموطنان خارج از کشور تشکیل شد. چرا یک دفعه همه به فکر حل مشکلات مهاجران افتادند؟
**بله، تشکیل فراکسیون ایرانیان در مجلس تقریبا همزمان شد با شکل گیری شورای عالی ایرانیان خارج از کشور در دولت. آن ها حدود دو ماه زودتر از ما با تشکیل شورایی به این موضوع پرداختند. البته تا زمان تشکیل فراکسیون ما کار زیادی انجام نداده بودند. واقعیت این است که ما تا قبل از انجام مطالعات برای تشکیل فراکسیون، اصلا نمی دانستیم چنین شورایی در دولت وجود دارد.
*همیشه بحث فرار مغزها و مهاجرت به عنوان یکی از دغدغه های فکری مدیران ارشد در سخنرانی ها و کنفرانس ها مطرح شده، ولی چرا هیچ کس تا به حال برنامه درست و منسجمی در این زمینه نداشته است؟
**ببینید، دلیل اصلی مهاجرت، این است که انسان به طور غریزی تمایل دارد تا به یک افق و جایگاهی که فکر می کند بهتر است، برسد. دلایل بهتر بودن هم در افراد مختلف مسلما متفاوت است؛ یکی برای علم، یکی برای ثروت، یکی برای امکانات زندگی و غیره. پس عموماً انسان ها میل به مهاجرت دارند. از ایران چندین مورد مهاجرت صورت گرفته و حالا مهاجران، سه نسل مختلف را در خارج از کشور ایجاد کرده اند. مهاجرت های اخیر، بیشتر مهاجرت های علمی بوده است. یعنی نخبگان و دانشمندان ما به کشورهای دیگر می روند. مثلا الان حدود 180 دانشمند ایرانی فقط در ناسا فعالیت می کنند. ولی مهاجرت های قبل از انقلاب، اغلب یا برای تحصیل بوده یا کارهای اقتصادی. قبول دارم که در مجلس و دولت های قبلی، خیلی کار جدی انجام نشده است. ما بیشتر تلاش می کردیم که مهاجران را جذب کنیم و حضور فیزیکی آن ها را در داخل داشته باشیم...
* یعنی حالا جذب نخبگان ایرانی و حضور فیزیکی آن ها در داخل کشور برای شما مهم نیست؟
**الان به این تفکر اعتقاد نداریم. ارتباط در دنیای امروز، آن قدر با روش های مختلفی صورت می گیرد که حضور فیزیکی، دیگر چندان معنایی ندارد. حفظ هویت ایرانی برای ما مهم تر است، چون می خواهیم این مهاجران، سفیر ما در کشورهای دیگر شوند و پل ارتباطی ما در زمینه های مختلف فکری، اقتصادی و اجتماعی باشند.
قصد داریم تعلقات ریشه دار ملی، مذهبی و دینی را در این مهاجران تقویت کنیم؛ مخصوصاً در نسل آخری که مهاجرت کرده اند و جوان هستند. مسلماً آن ها نسبت به سرزمین مادری عاطفه بیشتری دارند.
* به نظر می رسد حالا که نمی توانید نخبگان را جذب کنید یا مانع از مهاجرت های بیشتر شوید، توان خود را روی حفظ هویت ایرانی آن ها گذاشته اید. فکر نمی کنید که این، قانع شدن به حداقل ها باشد؟
**نه. جذب نخبگان و جلوگیری از خروج بیشتر آن ها در اولویت ما نیست، ولی در مراحل بعدی قرار دارد. مهاجران، ایرانی هستند و هیچ منعی برای ورودشان به ایران وجود ندارد، مگر این که جرمی مرتکب شده باشند یا مشکل سیاسی داشته باشند. از نظر ما این درست نیست که بخواهیم مهاجران حتماً از نظر فیزیکی در کشور ما حضور داشته باشند. ما می خواهیم هویت دینی و ملی آن ها به جایگاهی برسد که خودشان تمایل به برگشتن داشته باشند.
* این سیاست که کشورهای دیگر از استعداد و توانایی دانشمندان جوان ایرانی استفاده کنند و ما به فکر حفظ هویت ملی آن ها باشیم، کمی عجیب نیست؟
**نمی خواهم بگویم که تمایلی به حضور مهاجران در کشور نداریم، بلکه برعکس به صورت جدی به این امر تمایل داریم. ولی اصل 33 قانون اساسی هم می گوید که هیچ کس را نمی توان از محل اقامت خود تبعید کرد یا از اقامت در محل مورد علاقه اش ممنوع یا به اقامت در محلی مجبور ساخت. ما نمی توانیم آن ها را مجبور کنیم، ولی دوست داریم متخصصان ما که در خارج از کشور هستند، با برگشتن روی پیشرفت مملکت خودشان تأثیر بگذارند.
*ولی قبول دارید که برعکس ما، کشورهای دیگر نه تنها دانشمندان خود را حفظ می کنند، بلکه نخبگان کشورهای دیگر مثل ایران را هم جذب می کنند؟ الان بعضی از سفارت خانه ها خیلی سریع به رتبه های برتر کنکور در کشور ما ویزا می دهند.
**به هر حال، ما نمی توانیم جریانی را تولید کنیم که نخبگان و رتبه های برتر کنکور نتوانند از کشور خارج شوند.
نمی توانیم در ایران ماندن را به آن ها تحمیل کنیم. البته راهکاری برای تحقق این امر وجود دارد که همان ایجاد جاذبه است. باید به دنبال جذب باشیم نه جلوگیری. باید شرایطی در کشور برای جوانان فراهم کنیم که نسبت به کشورهای دیگر بهتر باشد.
*شما گفتید فراکسیون ایرانیان در مجلس به فکر هموطنان خارج از کشور است. می شود حالا بگویید این که به فکر هستید، یعنی دقیقا چه کاری انجام می دهید؟
**ما در مجلس شأن نظارتی داریم و مصمم هستیم از طریق فراکسیون بر عملکرد شورای عالی ایرانیان در دولت که شأن اجرایی دارد، نظارت داشته باشیم. ملاقات هایی با وزیر امور خارجه و خیلی های دیگر داشته ایم تا این شورا فعال تر شود. ما اعلام کرده ایم که مجلس روند برطرف شدن مشکلات مهاجران را تعقیب می کند و آمادگی همه نوع همکاری را با آن ها داریم. از طرفی بعضی مواقع رسیدگی و رفع مشکلات مهاجران نیاز به قانون دارد که کار ماست. البته باید اول مشکلات و خواسته ها را پیدا و دسته بندی کنیم، سپس ببینیم کدام نیاز به قانون دارد و کدام با یک تدبیر دولتی حل می شود. پس ما سه کار اساسی را انجام داده ایم. یکی این که تفکر توجه به ایرانیان خارج از کشور را در مجلس به صورت فراکسیون سامان داده ایم، دوم این که بر عملکرد شورای عالی ایرانیان در دولت نظارت داریم و سوم این که اعلام آمادگی کرده ایم که نیازهای قانونی این مسأله را برطرف کنیم.
*مشکلات اساسی این مهاجران چه چیزهایی است که دولت و مجلس با هم تصمیم گرفته اند آن ها را حل کنند؟
**مشکلات توسط ما طبقه بندی شده است. یک سری از آن ها مربوط به خود سفارتخانه ها و کنسولگری ها می شود. یکی از ایرانیان خارج از کشور، چند وقت پیش به من گفت که برای تغییر عکس شناسنامه و صدور یک گواهی در سفارتخانه ای از او 50 دلار خواسته بودند. البته فکر می کنیم که در دولت نهم، آقای دکتر متکی دستور دادند اکثر این موارد حذف شود. علاوه بر این، مهاجران برای ثبت ازدواج ها مشکل دارند. برای صدور گواهینامه معمولا به معضل برمی خورند. بعضی ها قبل از انقلاب از کشور خارج شده اند، اما خروج آن ها به صورت رسمی نبوده است و حالا که می خواهند به کشور بازگردند، با مشکل مواجه اند و نگران جریمه هستند. حتی بعضی ها برای نام گذاری بچه هایشان هم دچار مشکل شده اند. البته اصلی ترین مشکل مهاجران به قانون تابعیت مربوط می شود. اگر کسی تابعیت یک کشور دیگر را بگیرد، براساس قانون مدنی مجرم است. بنابراین، آن ها از تردد به ایران می ترسند، چون از این قانون اطلاع دارند. یعنی برای تابعیت، عقوبتی در نظر گرفته ایم که مانع تردد مهاجران شده و حتی از نظر اقتصادی هم ضربه هایی به ما وارد می کند.
* پس به نظر می رسد که در قوانین هم دچار ضعف هستیم و همین مانع جذب نخبگان ایرانی به داخل شده است.
**بله، ولی ما در مجلس برای آن راهکار داشته ایم. نمایندگان این عقوبت تابعیت خارجی را تبدیل به یک جریمه 50 هزار تومانی کرده اند. چون تفکر ما حمایت از مهاجران است. پس باید قانون را به نفع آن ها اصلاح کنیم. بحث نظام وظیفه یا طرح پزشکان برای گرفتن مجوز هم وجود دارد که باید راهکاری برای آن پیدا کرد. مسؤولان وزارت دادگستری، در شورای عالی ایرانیان خارج از کشور عضو هستند و اگر ضعف قانون مدنی وجود دارد، باید ساز و کار تغییر و اصلاح قانون را فراهم کنند. به هر حال اگر دولت به جایی رسید که نیاز به قانون داشت، ما در مجلس کاملا آماده ایم. تا آن جایی که خبر دارم، منعی برای ورود کسی که جرمی مرتکب نشده وجود ندارد.
* پس ترس مهاجران برای ورود به کشور از کجا ناشی می شود؟
**مبنای این ترس واقعا در داخل کشور نیست. بعضی ها فکر می کنند که ما حتی لیست سیاه داریم، ولی واقعا چنین چیزی وجود ندارد. 99 درصد ایرانیان خارج از کشور برای کارهای مجاز از کشور خارج شده اند و الان هم هیچ مشکلی برای ورود آن ها وجود ندارد. البته ممکن است یک درصد آن ها هم درگیر مسائل سیاسی باشند. الان هم خیلی ها از این قضیه آگاهی دارند و خیلی راحت به ایران رفت و آمد می کنند.
* گاهی وقت ها برخوردهایی در گذشته نسبت به ایرانی های خارج از کشور داشته ایم که نوعی تبلیغ منفی را به آن ها انتقال داده است. فکر نمی کنید همان برخوردها موجب این ترس شده است؟
**من همین جا می گویم کسی که محکومیت جزایی یا مسأله سیاسی نداشته باشد، می تواند به راحتی در ایران تردد کند. قول می دهم که اگر خلاف این حرف اتفاق افتاد، ما در فراکسیون به طور جدی آن را پیگیری کنیم.
* تکلیف فرزندان نسل اولی که مهاجرت کرده اند و حالا به سن جوانی رسیده اند چیست؟
**اگر شناسنامه گرفته باشند، ایرانی محسوب می شوند و ترددشان به ایران هیچ مشکلی ندارد. البته بعضی از آن ها مسلما مشکل سربازی دارند. ما نمی توانیم بین جوانان ایرانی داخل و خارج از این نظر فرق بگذاریم، ولی سعی مان این است که راه ها را برای ورود آن ها به داخل هموار کنیم. مثلا برای مشکل سربازی، یک راهکار این است که ضمانت پنج میلیونی برایشان در نظر گرفته ایم.
* آقای دکتر، شما همیشه در مجلس روی مسائل اجتماعی تأکید خاصی داشته اید، فکر می کنید چرا جوانان ما به فکر مهاجرت هستند؟
**به عنوان یک طبیب می گویم که این یک تب زودگذر است. تب خارج شدن هم در میان جوانان مقطعی خواهد بود...
* پس به نظر شما مشکلاتی که پیش روی جوانان ایرانی وجود دارد، هیچ تأثیری در این قضیه ندارد؟
**این مشکلات را قبول دارم. باید فضای کسب علم برای جوانان مهیا باشد. معنی ندارد که جوانی پشت کنکور بماند. از نظر کاری هم باید شرایط اشتغال جوانان فراهم شود. واقعا اگر این معضلات برطرف شود، هیچ جایی مثل سرزمین مادری نمی شود.