*جهت آغاز بحث نقش وزارت علوم، تحقیقات و فناورى را در «توسعه» تبیین نمایید؟
**بیت الغزل قانون برنامه چهارم «توسعه بر محور دانایی» است که فراهم ساختن بستر لازم براى این توسعه بر عهده وزارت علوم، تحقیقات و فناورى است. در این برنامه چندین ماده به این امر اختصاص یافته و اهدافى پیشبینى شده که متاسفانه برخى از آنها هنوز تحقق پیدا نکرده است. جهت نیل به توسعه بر مبناى دانایی، خود را موظف مىدانیم که از ظرفیتهاى قانونى کشور استفاده کرده و فضاى لازم را فراهم کنیم تا به اهداف بلندى که در سند چشمانداز ترسیم شده دست یابیم، به ویژه در شرایط جدید که توقعات زیادى از وزارت علوم، تحقیقات و فناورى وجود دارد. اگر در سالها قبل رهبر معظم انقلاب ایده و آرمان والاى اسلامى شدن دانشگاهها و نهضت تولید علم را مطرح کردند و فراخور این هدف بلند اقدامات شایانى صورت نگرفت در دولت جدید از وزارت علوم انتظار مىرود تا با عزم واراده جدیتر و با بکارگیرى نیروهاى خلاق و کارآمد فعالیتها را در این راستا جهت دهد. بر این اساس رسالت اصلى برخى مراکز را تولید علم مىدانیم. بعضى از دانشگاههاى معتبر و مرکز تحقیقاتی، پژوهشى و پارکهاى فناورى باید وظیفه خود را در این راستا تعریف کنند و از نخبگان و توانایى آنها به بهترین وجه استفاده نمایند. به هرحال مسئولان وزارت علوم در خدمت ارباب فکر و صاحبان اندیشه هستند تا آرزوى دست یافتنى گسترش آموزش وتربیت نیرو و نیز تولید علم در کشور تحقق یابد.
*دانشگاهها در خصوص توسعه فعالیتهاى تحقیقاتى چه وظیفهاى بر عهده دارند و در حال حاضر در سطح بینالمللى از چه جایگاهى برخوردارند؟
**براساس بعضى گزارشها و ارزیابىها در بین 100 دانشگاه برتر و مطرح دنیا نامى از ایران وجود ندارد. واقعا باید جستوجو کرد تا دریافت چه معیارها و شاخصهایى در انتخاب دانشگاههاى برتر جهان مطرح است. چه بسا گزارشها، آمار و اطلاعات کافى از دانشگاههاى ما به دست ارزیابى کنندگان نمىرسد و از طرفى لازم است که به جبران ضعفها و کاستىها بپردازیم و حرکتى شتابنده را سامان دهیم تا جایگاه دانشگاههاى ایران را در عرصه بینالمللى به سطح قابل قبولى برسانیم. البته در ساختهاى اخیر از نظر درج مقالات علمى در مجلات معتبر جهانى و I.S.I گامهاى موثرى برداشته شده است و از نظر تولید علم به مرتبه 39 در جهان ودوم در منطقه (بعد از ترکیه) دست یافتهایم. اما بدون تردید ظرفیت اساتید، محققان ونخبگان ما فراتر از وضع کنونى است. براى نمونه اگر یک دوم و یا حتى یک سوم اعضاى هیئت علمى مقالات خود را در مجلات معتبر ارائه دهند شاهد جهش چشمگیرى در موقعیت علمى کشور خواهیم بود. البته مهمتر از مقالات I.S.I باید به تحقیقاتى بها داد که گرهگشاى مشکلات کشور هستند. افتخارآفرینى متخصصان سخت کوش و متعهد ما در بومىسازى دانش انرژى هستهاى بیانگر شمهاى از استعداد و توانایى درخور توجه فرزندان این مرز و بوم است و مسئولیت مدیران را براى زمینهسازى و بهرهگیرى افزونتر از این ظرفیت و توان مضاعف مىسازد. آرى با تکیه بر قدرت و جرات علمى دانشمندان ایرانى مىتوان در رشتههاى مختلف با پیمودن راههاى میانبر و اتکال به خداوند موفقیتهاى فراوانى را ارزانى مردم شریف ایران داشت.
*در خصوص علوم انسانى چه تمهیداتى را باید اندیشید؟ ذکر یک یا دو نمونه از فعالیتها نشانگر اهتمام وزارت علوم به این مقوله است؟
**به علت ماهیت متفاوت علوم انسانى نسبت به رشتههاى دیگر براى آن در ستاد وزارت هیئت ممیزه مستقل در نظر گرفتهایم. در زمینه مسایل فرهنگى نیز شروع به ایجاد حلقههاى فکر واندیشه کردهایم تا در این قالبها بتوانیم بحثهاى تئوریک و مبنایى را مطرح سازیم و با چالشهاى ایجاد شده مقابله کنیم. شرایط به گونهاى است که مباحث ودیدگاههایى مانند عرفان بدون شریعت یا معنویت بدون دین که ارمغان غرب واندیشهاى وارداتى است حتى در برخى فصلنامههاى دانشگاهى نیز به چشم مىخورد، این در حالیست که ما از لحاظ عرفان و معنویت در اوج قرار داریم و باتکیه بر میراث بزرگ معنوى گفتنىهاى فراوانى براى ارائه در سطح جهانى داریم.
*ضرورت تولید علم را با توجه به شرایط کنونى ایران زمین چگونه ارزیابى مىکنید؟
**ایران سابقه روشنى در زمینه دستاوردهاى علمى دارد. دانشمندان ما آثار فاخر فراوانى داشتهاند که مدتهاى مدید در اروپا نیز مورد بحث و استفاده قرار گرفته است. کشورى با این ظرفیت و پتانسیل نیروى انسانى در کنار برخوردارى از ذخایر ومنابع اقتصادى از دیرباز مورد طمع بیگانگان بوده است.
آنها هیچگاه پیشرفت کشور و آرامش مردم ایران را خواهان نبوده ونیستند. لذا در طول تاریخ تعرضها و هجمههاى فراوانى را علیه ایران شاهد هستیم. پس از پیروزى انقلاب اسلامى دشمنىها افزونتر شده و بیگانگان به صورت جدىترى ما را در محاصره قرار دادهاند، نه تنها به ایران در راستاى پیشرفتهاى علمی، فنى و اقتصادى کمک نکردهاند بلکه همواره در این مسیر مانع ایجاد کردهاند. در آینده نیز به نظر نمىرسد تعامل مثبتى داشته باشند. کشورهاى توسعه یافته مىخواهند فناورىهاى جدید را در انحصار خود داشته باشند، لذا اتکا به دانش بومى تنها راه برون رفت از مشکلات است.
در حقیقت دغدغه غربیها بالا رفتن طراز از کشور از نظر علم ودانش است و طرح موضوعاتى مانند سلاح هستهاى بهانهاى بیش نیست. آنها از این واژگان و مجامع جهانى استفادهاى ابزارى مىکنند. ما در راستاى اتکا به دانش بومى باید سرمایهگذارى کنیم. مطمئنا این سرمایهگذارى در آینده جواب خواهد داد. مثلا قبل از پیروزى انقلاب در بعد نظامى کاملا وابسته بودیم، حدود 40 هزار مستشار نظامى آمریکایى در کشور ما حضور داشتند ولى در دوران جنگ به یارى خداوند و بهرهگیرى از نیروهاى متعهد در ساخت سلاحها و تجهیزات نظامى به خودکفایى رسیده و امروز در شمار صادرکنندگان تسلیحات هستیم، برگزارى رزمایش غرور آفرین در آغاز سال 85 موجب شگفتى همگان شد، پس توان و استعداد وجود دارد وعلىرغم محدودیتها مىتوان گام بلندى برداشت. لذا باید از فرصتها استفاده و امکانات را جذب کرد تا نیروهاى نخبه با دلگرمى بیشتر به کشور خدمت کنند. وظیفه وزارت علوم نیز همین طور است که همواره شعله عشق به کار و فعالیت علمى را در جان و ضمیر زبدگان جامعه زنده نگه دارد. موانع بروکراسى موجود در برابر نخبگان را شناسایى کرده و نسبت به رفع آنها اقدام نماید.
فرصتها چون ابر بهارى درگذر هستند پیشرفت و بهبود امور نیازمند عزم جدى و سرعت است. در سطوح مختلف باهمکارى کارشناسان باید انرژى و توان خود را به کار گیرند تا در شرایط مساعد کنونى موانع را برطرف سازیم. در مرحله بعد نیز از نخبگان و دانشگاهیان انتظار داریم تا بیش از گذشته با تلاش مضاعف پیامآور دستاوردهاى جدید باشند و با توجه به بهبود نسبى وضع مالی، تمام عیار در زمینههاى آموزشى و پژوهشى و تولید علم کشور را یارى نمایند.
*در خصوص سیستم آموزشى دانشگاهها اعمال چه تغییراتى را ضرورى مىدانید؟
**خشت اول و سنگ بناى سیستم آموزشى کشور از آغاز بر مبناى تفکر سکولار پىریزى شده است. این رویکرد و بنیان نادرست معمولا مروج اندیشه متناسب با خود و پرورش افرادى است که در جهانبینى و نگرش آنان معنویت و آموزههاى دینى جایگاهى ندارد. لذا در این زمینه اقدامات بیشترى لازم است به ویژه کتابهاى ترجمه شده در علوم انسانى تامل و بررسى بیشترى مىطلبد. اساتید و محققانى که با مبانى فکرى اسلام آشنایى دارند باید کمک کنند. اسلامى شدن دانشگاهها یک بحث صورى و ظاهرى نیست این مهم نیازمند مجاهدت واقدامات زیر بنایى و اساسى است و تا دستیابى به این هدف فاصلهاى طولانى را باید طى کرد. علىرغم نیاز به کار فراوان در این زمینه و موانع و چالشهاى موجود، امیدواریم که با برنامهریزى صحیح به این هدف نزدیک شویم. دانشگاههایى مانند دانشگاه امام صادق(ع) اقدامات مفیدى انجام دادهاند و در آموزشها و واحدهاى درسى تلفیقى از معارف اسلامى و علوم انسانى را ارائه دادهاند که دانشآموختگان اشراف خوبى به مباحث مطرح علوم انسانى در دنیاى امروز و نگرش اسلام در این خصوص پیدا مىکنند. بهرهگیرى از این تجارب و کمک به ارتقا آن و رفع نواقص مىتواند افق جدیدى را در علوم انسانى فراروى علاقمندان قرار دهد.
در علوم انسانى چندان ضرورت ندارد که تمام تلاش خود را مصروف مقالات I.S.I نماییم بلکه مراکز آموزشى و پژوهشى ما مىتوانند مرجع باشند و ایران اسلامى محور کشورهاى اسلامى شود تا مقالات مختلف از سراسر جهان در مجلات معتبر داخلى درج شوند.
در هر صورت نسبت به اول انقلاب پیشرفت قابل ملاحظهاى داشتهایم، اما باید ظرفیتها را افزون کنیم. این تلاشها شاید دیربازه باشد ولى مهم درست بودن جهتگیرى است. نباید فراموش کنیم که در پایان برنامه چهارم بیش از 3 میلیون دانشجو خواهیم داشت که این توسعه کمی، تلاش مضاعف براى ارتقاى سطح کیفى را مىطلبد.
*در خصوص تعامل مجلس و وزارت علوم، تحقیقات و فناورى چه نظرى دارید؟
**تردیدى در ضرورت تعامل مثبت و سازنده وجود ندارد. وزارت علوم در بسیارى از برنامههاى خود با مجلس مرتبط و نیازمند همکارى و عنایت نمایندگان محترم است. نقش قوه مقننه در مواردى مانند لایحه، بودجه، بسیار تعیین کننده است. در مجلس هفتم نمایندگان نسبت به مسایل کارشناسى توجه زیادى دارند و این طور نیست که چون با دولت اصولگرا از نظر گرایش سیاسى همگرایى دارند ارزیابى و نقد را فراموش کنند. دقت نظر نمایندگان و اعمال نظرات اکثریت در راى اعتماد به وزراء و بررسى بودجه سال 85 کاملا مشهود بود. لزوم تعامل میان مجلس و وزارت علوم با توجه به گستردگى وظایف این وزارتخانه و توسعه آموزش عالى در سراسر کشور روز به روز بیشتر احساس مىشود. شاید ذکر یک نمونه کافى باشد. در سال 84 از نظر تعداد مکاتبات در ارتباط با موارد ارجاعى از سوى نمایندگان محترم در بین وزارتخانهها دوم بودهایم که این موضوع نشانگر حجم بالاى کار ما و تعامل جدى با مجلس است تاکنون این ارتباط بسیار موثر بوده و از همکارى نمایندگان نیز تشکر مىکنیم، ولى از نمایندگان محترم انتظار داریم نسبت به مسائل دانشگاهها اهتمام بیشترى داشته باشند. اخیرا شاهد بودیم که مجلس جهت بازسازى و مقاومسازى مدارس در طى برنامه چهارم مبلغ چهار میلیارد دلار اختصاص داد. این مبلغ قابل توجه است و در عین حال لازم هم هست. حرف ما این است که این توجه باید نسبت به دانشگاهها نیز وجود داشته باشد. در دانشگاهها طرحهاى عمرانى ناتمام زیادى داریم. فضاى آموزشى و کمک آموزشی، کتابخانه، سالن ورزشی، آزمایشگاه، کارگاه، مسجد، خانههاى فرهنگ و خوابگاه یک ضرورت انکارناپذیر است. دانشجو باید با بهرهگیرى از این امکانات با فراغت خاطر به تحصیل بپردازد. ولى در مواردى متاسفانه شاهد افسردگى دانشجویان هستیم که یک عامل دغدغههاى ناشى از کمبود خوابگاه و امکانات است. چرا باید چنین نقصى وجود داشته باشد؟ مسلما در اتاق کوچکى که چند دانشجو ساکن هستند و بیش از ظرفیت استاندارد مورد استفاده قرار مىگیرد، دانشجو نمىتواند با آسودگى مطالعه کند. لذا نمایندگان مجلس و دولت باید نسبت به این امر توجه بیشترى نموده و با اختصاص اعتبارى مناسب ولو با استفاده از صندوق ذخیره ارزى مثل آنچه براى آموزش و پرورش کردهاند این دغدغهها را برطرف سازند.
اکنون وضع به گونهاى است که نمایندگان و نهادها و اقشار مختلف مردم از وزارت علوم مصرانه درخواست ایجاد مراکز آموزش عالى جدید دارند تا در نقاط مختلف کشور نیروهاى توانمند بومى تربیت شوند. در سفرهاى استانى دولت یکى از مطالبات جدى مردم در شهرستانها تاسیس دانشگاه است. باتوجه به این انتظارات حداقل باید مراکز غیرانتفاعی، پیام نور و علمى کاربردى را شهرها پایهگذارى و گسترش داد. در این مناطق نیز دانشجو و استاد هردو باید حمایت شوند. بنابراین ما حتما نیاز به بودجههایى عمرانى داریم متاسفانه شاهد حرکتى کند در این زمینه هستیم. در مهرماه حدود 50 درصد به ظرفیت دانشگاهها و پذیرش دانشجو افزوده مىشود. علاوه بر آن اعلام کردهایم که دانشجویان ایرانى خارج از کشور نیز مىتوانند در دانشگاههاى داخل به تحصیل ادامه دهند. تمامى این امور امکانات مىخواهد. اعلام کردهایم که به دانشجویان شبانه خوابگاه نمىدهیم ولى آیا مىتوان دانشجوى غیربومى را به حال خود رها کرد؟ البته مسئولان دانشگاهها سعى دارند با سختى و زحمت فراوان تمام این امکانات را فراهم کنند ولى سنگینى بار این مسئولیت نباید تنها بر دوش آنان باشد. به طور مثال در بندرعباس فاصله پردیس دانشگاه تا خوابگاه خواهران حدود 30 کیلومتر است که هر روزه در هواى گرم دانشجویان بایستى این مسیر طولانى را طى کنند که مخاطرات خاص خود را دارد و مدتى از وقت گرانبهاى آنها هدر رود قطعا مىتوان این کمبودها را برطرف کرد تا دانشجو با آسودگى بیشترى به کار علمى بپردازد و مدیران دانشگاهى در سال در مجلس و سازمان مدیریت با مسائل مالى درگیر نباشد.
پس از کاهش اعتباراتى که در بودجههاى عمرانى در لایحه سال 85 صورت گرفت وضع کنونى به هیچ وجه جوابگوى نیازها نیست تنها امید دانشگاهیان به متمم بودجه است که تا حدودى کمبودها را جبران کند. در این خصوص هم از دولت و هم از نمایندگان محترم انتظار مساعدت داریم.
*چه اهداف و چشماندازهایى را در مقابل خود به عنوان مرکز تولید علم و فناورى در کشور ترسیم مىکنید؟
**به نظر مىرسد که از لحاظ قانون و سیاستگزارى کمبود نداریم. آنچه مهم است تلاش براى اجرایى کردن و عملیاتى نمودن آنهاست . اگر وظایف تعریف شده در قانون به عینیت برسد به نقطه مثبتى خواهیم رسید. در این راستا به کمک دانشگاهیان و نخبگان احتیاج داریم. مطابق بند الف ماده 49 قانون برنامه چهارم اداره دانشگاهها به عهده هیاتهاى امناست. این افراد شخصیتهاى برجسته علمى و اجرایى هستند و دستشان براى اقدامات مالى و وضع مقررات استخدامى و تشکیلاتى باز است و دانشگاههاى دیگر ذىحساب ندارند و از شمول قانون محاسبات خارج هستند. در چنین شرایطى اعضاى هیئت امناء با اختیارات و وظایف گستردهاى که دارند قادر به پیشبرد اهداف دانشگاه و نظارت بر عملکرد مدیران هستند. در حال حاضر سعى داریم به سمت ایجاد وحدت رویه پیش رویم و نظم حقوقى جدید را بر دانشگاهها حاکم کنیم. زیرا معتقدیم اختیارات هیات امناء مغایرتى با هماهنگى و وحدت رویه ندارد اکنون در دوران گذار هستیم و هیاتهاى امناء در چارچوب رسالت خطیرى که به عهده دارند با تاکید وزارت علوم با جدیت درخدمت پیشبرد اهداف متعالى آموزش عالى هستند. امیدواریم از این امتحان سربلند بیرون بیایند. به یارى خداوند و همت مدیران و اساتید دانشگاهها به سمت فضاى علمى و رقابتى خوبى پیش مىروند. در وزارت علوم در مباحث حقوقى درکنار هیاتهاى امناء هستیم و با تبادلنظر و همفکرى تلاش مىکنیم تا با اصلاح ساختارى و تحرک بخشیدن به فعالیتهاى آموزشى و پژوهشى پاسخگوى نیازهاى کشور باشیم.
ساختار ادارى وزارت علوم و دانشگاهها نیاز به تحول و تحرک دارند. متاسفانه در آغاز دوره جدید مدیریت براساس ارزیابى سازمان مدیریت و برنامهریزى رتبه وزارت علوم را از لحاظ تحول ادارى بسیار نازل یافتیم یعنى در بین 49 دستگاه اجرایى رتبه 46 را داشت که چنین وضعى زیبنده این جایگاه نیست. وزارت علوم که عنوان تحقیقات و فناورى را همراه دارد بایستى در رتبههاى نخست ارزیابى شود و الگویى براى دیگر دستگاههاى اجرایى باشد باتوجه به دسترسى که به نخبگان جامعه دارد. در هر حال درصدد کالبد شکافى وضع گذشته نیستیم ولى بازسازى نیروهاى انسانى و اصلاح سیستم ادارى علاوه بر مدیریت توانا، نیازمند سرمایهگذارى مناسب است در حال حاضر حقوق و مزایاى کارکنان وزارتخانه نسبت به مراکز دیگر پایینتر است و تداعىگر نظام ناهماهنگ پرداخت است. براى نمونه برخى از کارکنان على رغم استخدام رسمى از شغل خود انصراف دادهاند. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.
نکته دیگر اینکه وضعیت دانشگاههاى وابسته به دستگاههاى اجرایى نیز باید هرچه زودتر مشخص شود. دانشجویان این دانشگاهها غالبا علاقمند هستند که زیرنظر مستقیم وزارت علوم باشند. به هرحال نظام آموزش در کشور باید یکپارچه باشد و در این راستا سازمان مدیریت و برنامهریزی، دولت و دستگاههاى اجرایى باید حامى وزارت علوم باشند.
ما با مشکلات و کمبودهاى زیادى مواجه هستیم و کارهاى زمین مانده و طرحها و برنامههاى زیادى داریم بدون فوت وقت باید اقدام کنیم. تا نتایج و ثمرات آن کام نخبگان و جامعه را شیرین سازد. انشاءالله. در مجالى دیگر به بیان آن خواهیم پرداخت.
* با تشکر از شما که در این گفتگو شرکت کردید.
**من هم از شما متشکرم.