تاجیکستان از دوری تا دوستی

تاجیکستان امروزی با 681/578/6 نفر جمعیت و 100/143 کیلومتر مربع، کوچکترین جمهوری آسیای مرکزی است. اگرچه 93% خاک این کشور کوهستانی است اما کشاورزی و بخصوص کشت پنبه در اقتصاد آن نقش حیاتی دارد. تاجیکستان تشکیل شده است از: استان سغد، به مرکزیت خجند-ختلان به مرکزیت کولاب-مرکز و نواحی تابع آن به مرکزیت دوشنبه و بالاخره بخشی از سرزمین افسانه ای بدخشان با مرکزیت خاروغ که جزئی از خاک این کشور محسوب می شود و به صورت جمهوری خودمختار اداره می گردد.
این کشور با افغانستان، ازبکستان، قرقیزستان و چین هم مرز می باشد.
ویژگی های اقتصادی:
جمهوری تاجیکستان با وجود داشتن زمین اندک کشوری کشاورزی است و منبع فسیلی و زیرزمینی آن سال هاست که استخراج نشده است. معادن غنی آلومینییم، طلا، اورانیوم، لعل و یاقوت و... موقعیت برجسته ای از لحاظ منابع زیرزمینی به این کشور داده است.
این جمهوری هنوز از خسارات وارده بر کشور پس از استقلال و جنگ داخلی رهایی نیافته و بسیاری از کارخانه های کشور یا تعطیل هستند و یا با تمام ظرفیت کار نمی کنند.
بزرگترین کارخانه تولیدآلومینیوم خاورمیانه با خلوص بالا، به فعالیت ادامه می دهد و بیشتر محصول کارخانه به اروپا صادر می گردد.
ویژگی های سیاسی: تاجیکستان براساس قانون اساسی این کشور جمهوری لائیک است که رئیس جمهور با رأی مستقیم مردم انتخاب و در رأس قوه اجرایی کشور قرار می گیرد.
ساختار قوه مقننه این کشور دارای دو مجلس عالی (مجلس ملی) و مجلس سفلی (مجلس نمایندگان) می باشد.
از زمان کسب استقلال در سپتامبر سال 91 تا سال 95 شورای عالی (پارلمان زمان شوروی) فعالیت می کرد در سال 95 نمایندگان مجلس عالی پارلمان انتخاب شدند و در همه پرسی سال 99 سیستم دو مجلس به تأیید رسید و بالاخره در سال 2000 نمایندگان مجلس عالی انتخاب شدند. نمایندگان مجلس و رئیس جمهور با رأی مردم برای 5 سال انتخاب می شوند.
ویژگی های تاریخی و فرهنگی
تاجیکستان در اکثر موارد تا پیش از تسلط امپراطوری روسیه بر منطقه ماوراءالنهر، تابع حکومت هایی همچون هخامنشیان، سامانیان، سلجوقیان و... بود.
با آنکه هونهای ترک باهجوم خود در قرن پنجم میلادی، به ماوراءالنهر حاکم شدند و نفوذ آنها تا فتح منطقه به دست اعراب مسلمان ادامه داشت، اما زبان فارسی به عنوان زبان قشر برگزیده و روشنفکر و اهل علم موقعیت خود را حفظ کرد. پس از انقراض سامانیان و حاکمیت سلسله های ترک غزنوی و تیموری و... نیز نه تنها به عنوان زبان عامه که به عنوان زبان رسمی و دیوانی باقی ماند.
در پی فراز و نشیب های فراوانی که در طول تاریخ بخصوص پس از تسلط اعراب مسلمان بر ایران و ماوراءالنهر وارد شد، یکی از دوران های طلایی حکومت در این منطقه بدون شک حکومت سامانیان در بخاراست.
در نهایت با سقوط سامانیان به دست غزنویان و تسلط ترکان بر منطقه، اگرچه در ابتدا پارسیان (تاجیکان) کماکان در راس قدرت حضور داشتند و از موقعیت اجتماعی بالایی برخوردار بودند اما به تدریج این موقعیت کم رنگ تر شد و بخصوص پس از تسلط روس ها بر منطقه، آرام آرام زمانه برای تاجیکان دگرگون گشت.
در پی شروع هجوم روس ها به آسیای مرکزی در اواسط قرن 19، بخش های شمالی سرزمین کنونی تاجیکستان به تصرف روس ها درآمد.
پس از انقلاب اکتبر 1917، ارتش سرخ نخست در 1918 تاجیکستان شمالی را تصرف و آن را بخشی از جمهوری خودمختار ترکستان اعلام نمود. بخش شرقی و مرکزی این سرزمین از جمله دوشنبه کنونی، پس از سه سال جنگ و گریز وسیع از سوی مبارزین در سال 1921 به تصرف ارتش سرخ درآمد. آنان بالاخره در 1925 به پامیر دست یافتند لکن با سماچی ها (انقلابیون و مبارزین منطقه که سال ها با حکومت روسیه تزاری و سپس کمونیستی در برابر تصرف ماوراءالنهر مبارزه کردند) تا سال 1935 در این منطقه کوهستانی به جنگ با روس ها ادامه دادند.
در سال 1942 منطقه ترکستان به مرزبندی جدید استالین، شکل تازه ای به خود گرفت و به 4 جمهوری قزاقستان- قرقیزستان- ترکمنستان و ازبکستان تقسیم شده و تاجیکستان به عنوان یک جمهوری خود مختار در داخل جمهوری ازبکستان قرار گرفت. در این تقسیم بندی که تاجیکان آن را به درستی «تبر تقسیم» می خوانند (تقسیم زوری) عملاً به ایرانیان که ساکنان اصلی منطقه بودند هیچ امتیازی داده نشد.
با تسلط روس ها بر ماوراءالنهر جریان پان ترکیزم رو به تزاید نهاد. چرا که در طول چند قرن اخیر، بخصوص پس از انقراض سامانیان، در این سرزمین شاهان و امیرانی از خاندان های مغول و ترک نژاد حاکم شدند و تعداد ترکان در این سرزمین از مردم ایرانی نژاد به مراتب بیشتر شد و به هنگام تقسیم بندی ماوراءالنهر که روس ها نام آسیای مرکزی بر آن نهادند، ترکان با نفوذی که در حکومت بلشویک ها به دست آورده بودند، سعی فراوان در تسلط بر منطقه و کنار زدن پارسیان از صحنه قدرت در آسیای مرکزی به کار بستند و بر همین اساس آسیای مرکزی به 4 جمهوری ترک نشین تقسیم شد و ایرانیان که در اقلیت بودند، تحت نفوذ ازبک ها درآمدند.
به منظور تکمیل سلطه و انقطاع کامل فرهنگی مردم تاجیک و کل منطقه آسیای مرکزی از ایران، ابتدا بلشویک ها اقدام به تغییر خط در منطقه نمودند و در سال 1929 خط لاتین را جایگزین خط فارسی کردند و در سال 1940 به خط سرلیک رسمیت بخشیدند. این تهاجم علاوه بر اینکه باعث شد نسل جدید از خط فارسی که تاجیکان آن را خط نیاکان می خوانند، دور ماند و یکی از پل های اتصال به تاریخ خود را از دست بدهد، از سوی دیگر با ورود ادبیات روسی به زبان مردم منطقه، دو زبان فارسی تاجیکستان و ایران اندکی در ادای برخی واژه ها و دستور زبان از هم دور شد و امروزه آن را زبان تاجیکی می خوانند.
اگرچه حکومت شوروی در طول 70 سال با استفاده از تمام امکانات و قدرت خود به تغییر زبان و فرهنگ تاجیکان همت گمارد اما فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی چنان با قماش جان این مردم بافته شده که ده ها سال سیاست سرکوب و هویت زدایی از حذف فیزیکی روحانیون و علمای دین و معتمدین گرفته تا تغییر خط و تحریف تاریخ و ... نتوانست آن را خاموش کند. مردم تاجیک آداب و رسوم و سنت های خود را کاملا حفظ کرده و بر سنت های دیرین خود پایبند و عناصر فرهنگی خود را سینه به سینه به نسل های بعدی منتقل نموده اند و به طور کلی پیوندهای این ملت با ایران و ایرانی قطع نشد. عموماً در معرفی کشورها و بررسی زمینه های همکاری، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، اشتراکات مختلف فرهنگی، زبانی، تاریخی، مذهبی و... عوامل موثر و مورد توجه هستند.
با توجه به تاریخچه ای که ذکر شد نیازی به جستجو و کاوش به منظور کشف مشترکات بین دو کشور، وجود ندارد. دو ملت ایران و تاجیکستان هیچگاه از نظر فرهنگی و علایق قومی از یکدیگر جدا نبوده اند.
عامه مردم و اندیشمندان دو کشور، به صراحت بر این باورند که دو ملت ایران و تاجیکستان از یک ریشه و یک ملتند که در قرن اخیر از یکدیگر دور مانده اند. این اصل در آثار ادبا و شعرای ایرانی و تاجیک، مشهود است. کمتر تاجیکی را می توان یافت که آرزوی دیدار ایران، در سر نداشته باشد.
پیشینه مذهبی
در خصوص اشتراکات مذهبی نیز مختصر توجهی به تاریخچه تاجیکستان نشان می دهد که پیش از ورود اسلام به ایران زمین، مذهب عموم مردم تاجیکستان زرتشتی بود و مذهب مشترک با سایر نقاط سرزمین پارس داشته اند. پس از ورود اسلام به منطقه، دین مبین اسلام را همچون بقیه ایرانیان، با آغوش باز پذیرفتند و زبان فارسی را همچون سایر ایرانیان، با تمام ناملایمات استوار نگاه داشتند.
مذهب اسلام چنان با باورهای مردم آمیخته شد که فشارها و محدودیت های کمونیست ها نیز نتوانست آن را از باور و زندگی مردم تاجیک، جدا نماید. شعائر اسلامی در جای جای این کشور نمایان است و بخصوص در روزهای جمعه و ماه مبارک رمضان جلوه ای خاص می یابد. امروزه اکثر مردم ساکن در تاجیکستان (90%) مسلمان و عموماً حنفی مذهبند(80%).
روس ها و کره ای ها و سایر اقوام ساکن در تاجیکستان 10% جمعیت را تشکیل می دهند.مردم این کشور، اعتقاد و احترام خاصی به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) دارند. اسامی فرزندانشان اسلامی یا ایرانی است. هیچ فرزند دو قلویی در این کشور یافت نمی شود که نامشان حسن و حسین یا فاطمه و زهرا نباشد. نزدیک به 5% مردم این کشور شیعه و اغلب اسماعیلی هستند که عموماً یا در بدخشان زندگی می کنند و یا ریشه بدخشانی دارند.
جنگ داخلی
با استقلال تاجیکستان و رهایی مردم از فشار کمونیست ها، گرایش مردم به سوی اسلام و ایران چنان نمود یافت که شور و هیجان آن در تمام شهرها و روستاها مشهود و نمایان گشت. اما این شوق از آزادی و بازیافتن روزگار وصل دیری نپایید و به دلیل برخی مسائل سیاسی و دخالت بیگانگانی که سربلندی و سرافرازی این ملت خاری در چشمانشان بود، متأسفانه آتش جنگ داخلی شعله ور شد و تعداد زیادی از مردم بیگناه این سرزمین به خاک و خون کشیده شدند. از تلفات این جنگ داخلی 5ساله (1997-1992) آمار دقیقی در دست نیست و آن را از 50 تا 150 هزار نفر ذکر کرده اند. در نهایت با میانجیگری برخی کشورها و سازمان های بین المللی و تلاش فراوان جمهوری اسلامی ایران این جنگ به پایان رسید. جنگی که جز نابودی برای تاجیکان و شادکامی برای دشمنان دیرینه شان چیزی به همراه نداشت.
روابط جمهوری اسلامی ایران و تاجیکستان
پس از فروپاشی شوروی، همزمان با اعلام استقلال جمهوری تاجیکستان در سپتامبر سال 91 جمهوری اسلامی ایران اولین کشوری بود که تاجیکستان را به رسمیت شناخت و سفارت خانه و رایزنی فرهنگی خود را در سال 92 در این جمهوری افتتاح نمود.
سفارت و رایزنی فرهنگی کشورمان در تاجیکستان از همان ابتدای فعالیت خود، در جهت پیوند دوباره دو ملت تلاش نمودند و حتی در طول جنگ داخلی نه تنها همچون سایر کشورها، سفارت خانه و رایزنی تعطیل نشدند که امدادرسانی به مردم تاجیکستان را در برنامه کاری خود جای دادند.
امروزه علاوه بر سفارت و رایزنی فرهنگی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، خبرگزاری جمهوری اسلامی، کمیته امداد امام خمینی(ره) و هلال احمر نیز در آن کشور فعال هستند.
پس از به رسمیت شناخته شدن جمهوری تاجیکستان از سوی جمهوری اسلامی ایران، با سفرهای متعدد رسمی مقامات دو کشور قراردادها و تفاهم نامه های متعدد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بین دو کشور به امضاء رسید.
در سال 1831 همزمان با سفر ریاست محترم جمهور وقت، جناب آقای خاتمی به تاجیکستان موافقت نامه های متعددی به امضاء رسید و همکاری های دو کشور در زمینه های مختلف از جمله اقتصادی افزایش یافت. از جمله بزرگترین پروژه های زیربنای اقتصادی که توسط متخصصان کشورمان در حال انجام است، احداث تونل انراب می باشد. این تونل به طور کلی در مسیر رفت و برگشت به طول 10کیلومتر احداث می گردد و در نهایت با سرمایه گذاری 20 میلیون دلاری کشورمان احداث خواهد شد.
احداث این تونل ارتباط زمینی بین شمال و جنوب تاجیکستان را که هم اکنون 6 ماه در سال به دلیل بارش شدید برف مسدود می گردد را در طول سال برقرار خواهد نمود.
از دیگر پروژه های عظیمی که توسط کشورمان در تاجیکستان به انجام خواهد رسید پروژه بزرگ تولید برق آبی «سنگتوده» است. در این پروژه کشورمان در طی 5سال با سرمایه گذاری معادل 051 میلیون دلار، قادر به تولید انرژی و رفع نیاز برق در تاجیکستان خواهد بود و می توان برق آن را به خارج از تاجیکستان نیز صادر کرد.
از دیگر موارد سرمایه گذاری و همکاری های اقتصادی بین دو کشور ساخت کارخانه تراکتورسازی ایران در تاجیکستان و... را می توان نام برد.
روابط فرهنگی دو کشور
درخصوص فعالیت های مشترک فرهنگی، رایزنی فرهنگی کشورمان براساس موافقت نامه فرهنگی امضا شده بین دو کشور اقدامات گسترده ای را در جهت بسط و توسعه فرهنگ ایرانی و بازیافت هویت ملی در آن کشور به انجام رسانیده است.
در مسیر بازسازی و احیای هویت ملی در منطقه آسیای مرکزی، سایر جمهوری های آسیای مرکزی، برای دست یافتن به این منظور، عموما فرهنگ و تمدن ایرانی را در پیش رو دارند و عملا آنچه موجب افتخار و سربلندی فرهنگی آن هاست همه از فرهنگ و تمدن ایرانی است.
براساس اشتراکات فراوان مذهبی، قومی، زبانی و تاریخی که به بخشی از آنها اشاره شد، برتری ها و امتیازات جمهوری اسلامی ایران بر سایر کشورها برای گسترش همکاری های فرهنگی- اقتصادی و سیاسی کاملا نمایان است.
از نظر جغرافیایی و سیاسی تاجیکستان در یک محدوده بسته، محصور شده است. این کشور از شمال و غرب در محاصره ازبکستان است که تضاد و اختلافات تاریخی آنها سال هاست حل نشده باقی مانده و ازبک ها از هر وسیله ای به عنوان اهرم فشار بر تاجیکان استفاده برده و می برند. از شرق، ارتفاعات پامیر و جاده های صعب العبور آن را از چین جدا نموده و در جنوب با کشور بحران زده و بحران خیز افغانستان هم مرز است. وضعیت قرقیزستان نیز چنان نیست که بتواند باری از دوش تاجیکان بردارد و تاجیکستان عملا محصور و محدود شده طبیعت یا بحران های سیاسی و نظامی منطقه است. به همین دلیل ایران و روسیه تنها کشورهایی هستند که تاجیکستان اگر چه مرز مشترک با آنها ندارد، می تواند به آنها متکی باشد و برای حل مشکلات سیاسی، اقتصادی خود، چشم امید به آنها داشته باشد.
در گسترش روابط سیاسی با کشورها، از عوامل مهمی که این روند را تحکیم می بخشد و بدان سرعت می دهد روابط فرهنگی است. در واقع گسترش روابط در بخش فرهنگ و نفوذ فرهنگی کشوری در کشور دیگر، راه را بر روابط و نفوذ سیاسی هموار می نماید و آنچه مؤید و مکمل حضور فرهنگی است و بخصوص در سالهای اخیر نقشی مهم تر یافته است، روابط اقتصادی می باشد. حضور اقتصادی از مهمترین ابزارهای حضور فرهنگی است و این دو مکمل یکدیگر شده اند.
با توجه به سفر قریب الوقوع ریاست محترم جمهوری به کشور تاجیکستان، به نظر می رسد توجه ویژه به گسترش همکاری های فرهنگی و نیز حضور گسترده اقتصادی نه تنها در صنایع مادر و زیربنایی، بلکه در صنایع مصرفی و بازار نیز می بایست مورد عنایت قرار گیرد.
به منظور توسعه روابط فرهنگی بین دو کشور، توجه به فعالیت های فرهنگی اثرگذار و پایدار به منظور تعمیق حضور فرهنگی می بایست مورد توجه خاص قرار گیرد و به فعالیت های فرهنگی پایدار که به عبارتی رسوب گذاری فرهنگی را در پی داشته باشد بیشتر توجه نمود. از آن جمله اند:
تبادل استاد و دانشجو و اعطای فرصت های مطالعاتی به دانشجویان و اساتید تاجیکستان و نیز همکاری در تهیه و چاپ کتابهای درسی بخصوص در زمینه تاریخ و زبان فارسی، تقویت و توسعه خط فارسی، پژوهش درخصوص مشترکات فرهنگی و تاریخی.
همچنین هویت یابی و بازگشت به خویشتن پس از فروپاشی شوروی در تمام جمهوری های استقلال یافته از جمله تاجیکستان آغاز شد و احیای مواریث فرهنگ مشترک ایرانی و اسلامی، نقطه قابل اتکاء برای همگرایی و همسویی دو کشور ایران و تاجیکستان خواهد بود. این امر زمینه مناسبی برای همکاری دوجانبه درخصوص میراث مشترک فرهنگی دو کشور را فراهم خواهد نمود.