محمدرضا سرمست: حوادث 11 سپتامبر و فضاسازی بینالمللی برای مبارزه علیه تروریسم، فرصتی طلایی برای ایالات متحدهء آمریکا ایجاد کرد تا به بهانهء مبارزه با تروریسم دستاندازی به مناطق نفوذ سایر قدرتهای بزرگ از جمله فرانسه و روسیه را گسترش دهد. در این چارچوب آمریکا همزمان با حمله به عراق حتی بدون مجوز سازمان ملل و خارج ساختن آن از حوزهء نفوذ سنتی روسیه و فرانسه (که قبل از جنگ نفت شرکای تجاری اول و دوم عراق بودند) تلاش کرد تا در مناطق حساس و استراتژیکی نظیر شمال آفریقا، شاخ آفریقا و تنگهء بابالمندب که ارتباطدهندهء خلیج فارس و اقیانوس هند و دریای عمان به دریای سرخ و سپس کانال سوئز و دریای مدیترانه و اروپا است، وارد عمل شود و این منطقهء حساس را به بهانهء مبارزه با تروریسم، به تدریج از حوزهء نفوذ فرانسه خارج سازد و حتی دامنه نفوذ خود را به سمت سایر مناطق نفوذ فرانسه در آفریقا گسترش دهد. به گونهای که اکنون احساس میشود که آمریکا در حال نوعی تقسیم مجدد مستعمرات سابق در آفریقا و برتری یافتن در مناطق حساس این قاره بر فرانسه است و در این میان شمال آفریقا و الجزایر و نیز شاخ آفریقا به ویژه جیبوتی به عنوان مقر منطقهای آمریکا نقشی حساس و کلیدی دارند.
جورج بوش رییس جمهوری آمریکا دو سال قبل هنگامی که به آفریقا رفت، طرحهای جدید خود را برای نفوذ آمریکا در این قاره اعلام کرد که از جمله آنها اختصاص 100 میلیون دلار برای مقابله با تروریسم و افزایش امنیت فرودگاهها و بنادر برخی متحدان جدید آمریکا در قارهء سیاه بود.
جورج بوش که نخستین بار بود به آفریقا میرفت پیش از سفر، اجلاس بازرگانی آمریکا و آفریقا در واشنگتن را افتتاح کرد و در آنجا تاکید کرد که آمریکا قصد دارد با صرف 100 میلیون دلار به مقابله با تروریسم و افزایش امنیت فرودگاهها و بنادر آفریقا بپردازد و به این منظور برنامهای 15 ماهه برای مقابله با تروریسم را ارایه کرد که در گام اول شامل کشورهای جیبوتی، کنیا، اتیوپی، اوگاندا و تانزانیا میشد. وی سپس از موضعی شبیه استعمارگران قرن 18 و 19 به تجویز نسخه برای برخی کشورهای آفریقایی پرداخت و خواستار کنارهگیری چارلز تایلور رییس جمهور وقت لیبریا از قدرت شد(که چندی بعد با فشار آمریکا عملی شد و وی اکنون در بازداشت به سر میبرد) از کنگو خواست که یک ارتش ملی و یکپارچه و دولت موقت تشکیل دهد و از اعزام جان دانفورت نمایندهء آمریکا به سودان برای کمک به پایان دادن به یکی از طولانیترین جنگهای داخلی آفریقا (که بیش از دو میلیون کشته در طول دو دههء گذشته داشته است) خبر داد و در حالی که تلاش میکرد خود و آمریکا را پیامآور رفاه و پیشرفت نشان دهد، گفت که از کنگره خواسته است برای اختصاص 4/2 میلیارد دلار برای مبارزه با ایدز در آفریقا و حوزهء کاراییب مساعدت کند.
ژنرال تامیفرانکس فرماندهء عملیات اشغال عراق و سرفرماندهء سابق نیروهای مرکزی آمریکا نیز در دورهء فرماندهی خود اهمیت فراوانی برای جیبوتی و شاخ آفریقا قایل بود و در واقع حرکت اصلی برای نفوذ نظامی آمریکا در این منطقهء حساس و استراتژیک در دورهء فرماندهی وی آغاز شد. فرانکس پیش از پایان دورهء فرماندهی خود سعی کرد، این نفوذ را مستحکم کند. به همین دلیل طی ماموریتی راهی اتیوپی، کنیا و جیبوتی شد و با نخستوزیر اتیوپی و رییس جمهور جیبوتی دیدار و مذاکره کرد و مراتب تشکر آمریکا از اتیوپی را به خاطر مشارکت در جنگ با تروریسم را اعلام کرد.
فرانکس پس از اتیوپی عازم جیبوتی میزبان نیروهای واکنشسریع مبارزه با تروریسم آمریکا در منطقه شد و در جیبوتی مقدمات توسعهء نفوذ بلندمدت آمریکا در این کشور کوچک اما مهم و نزدیک به تنگهء بابالمندب، شبهجزیرهء عربستان و دریای سرخ را فراهم ساخت.در سایهء تحرکات فرانکس، اکنون مقر نیروی ضربت مبارزه با تروریسم آمریکا در شاخ آفریقا و در اردوگاه «لیمونیه» که پایگاه سابق نیروهای فرانسوی در جیبوتی است، قرار دارد و نیروهای آمریکایی پس از حملات انتحاری 11 سپتامبر 2001 در نیویورک و واشنگتن، از این پایگاه استفاده میکنند. نیروی ضربتی مشترک که اواخر سال 2002 برای تعقیب تروریستهای مظنون سازمان القاعده در شاخ آفریقا و با هدف تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه، تشکیل شد، اکنون جیبوتی را یک گلوگاه استراتژیک برای مبارزه با القاعده، کنترل مسیرهای دریایی حساس و به ویژه مسیرهای صادرات نفت و کشتیرانی تجاری منطقه میداند.حالا که فرانکس بازنشسته شده سایر ژنرالهای ارشد ارتش از توسعهء حضور نظامی آمریکا در کشورهای شمال آفریقا و منطقهء زیر صحرا حمایت میکنند و خواهان آن هستند که از طریق موافقتنامههای جدید و انجام مانورها و تمرینات آموزشی سطح تماس خود را با ارتشهای متحدان جدید آمریکا در آفریقا افزایش دهند.وزارت دفاع آمریکا نیز خواستار دسترسی طولانی مدت به پایگاههای نظامی کشورهایی مانند مالی و الجزایر است که نیروهای آمریکایی بتوانند برای آموزشهای دورهای یا عملیات علیه تروریستها از آنها استفاده کنند. مسئولان ارشد پنتاگون در گذشته ادعا میکردند که هیچگونه طرحی برای ساخت پایگاههای دایمی آمریکا در آفریقا وجود ندارد، بلکه فرماندهی نیروهای آمریکا در اروپا (که بر عملیات نظامی در بیشتر نقاط آفریقا نظارت دارد) میخواهد سربازانی که در اروپا هستند به طور متناوب در اردوگاهها و فرودگاههای آفریقا حضور یابنداما اکنون پنتاگون حاشا نمیکند که قصد دارد بزرگترین پایگاه خود در آفریقا را در الجزایر احداث کند. بهانهء مسئولان نظامی و اطلاعاتی در پنتاگون این است که میگویند، بخش عظیمی از باریکهء صحرا از موریتانی در غرب تا سودان در شرق که سالیان زیاد جادههای مورد استفادهء قاچاقچیان بودهاند، اکنون تبدیل به محل استقرار گروههای تروریستی از جمله هستههای القاعده شدهاند و کشورهای این منطقه از جمله کشورهای فقیر و بسیار فقیر جهان هستند که توان مالی برای نظارت دقیق و گشتزنی مرزی در نواحی دوردست خود را ندارند و این آمریکا را ناچار میسازد تا آنها را به خود نزدیک تر سازد.
ما و ناتو به جنوب مدیترانه میرویم
ژنرال جیم جونز سر فرمانده نیروهای ناتو در اروپا در تشریح این راهبرد نظامی جدید میگوید: «آمریکا قصد دارد در واکنش به تهدیدهای جدید حضور نظامی خود را در آفریقا افزایش دهد.»
ژنرال جونز که فرماندهی ارشد نیروهای متحد وابسته به ناتو در اروپا و فرماندهی نیروهای آمریکا در منطقهای متشکل از 93 کشور اروپایی و آفریقایی را برعهده دارد، میگوید: «ما قصد داریم حضورمان را در جنوب مدیترانه، برخی از کشورهایی که احتمال بیثباتی آنها در آیندهء نزدیک وجود دارد و مناطق گستردهای که دولتی ندارند و محل عبور قاچاقچیان بزرگ مواد مخدر و محل آموزش تروریستها هستند، تقویت کنیم زیرا تهدیدهای بالقوهای علیه ناتو و منافع آمریکا در این مناطق وجود دارند.»
در چارچوب این ایدهها و راهبردها اکنون حضور آمریکا در جیبوتی به حدی افزایش یافته که خود مسئولان آمریکایی در واشنگتن احساس میکنند که ممکن است اتباع و نظامیان این کشور در جیبوتی به یکی از اهداف جدی برای حملات تلافیجویانه القاعده تبدیل شده باشند.از سوی دیگر آمریکاییها تلاش میکنند، به بهانه دموکراتیزه کردن برخی حکومتهای آفریقایی، خود را طلایهدار رشد و گسترش لیبرال دموکراسی در قارهء سیاه نیز معرفی کنند. در همین چارچوب آمریکاییها یک مرکز پژوهشی به نام مرکز پژوهشهای راهبردی آفریقا تشکیل دادهاند که پنتاگون آن را تاسیس کرده است. این مرکز در فاصله سالهای 1999 تا 2002 چهار کنفرانس بزرگ را در کشورهای آفریقایی برگزار کرده که صاحبمنصبان آمریکایی و آفریقایی به آنها دعوت شدهاند و در این کنفرانسها به بررسی نقش نظامیان و کاهش دخالت آنان در حوزه سیاست پرداخته شده است.آمریکاییها همچنین تلاش میکنند که در چارچوب نیروهای صلحبانی (نمونه لیبریا) و آموزش نظامی ارتشهای برخی کشورها و تغییر ساختار این ارتشها نفوذ نظامی خود را در آفریقا گسترش دهند.
البته هنوز برای اینکه فرانسویها را از جیبوتی و سایر حوزههای نفوذ آفریقایی پاریس اخراج شده بدانیم، زود است زیرا عمده زیرساختهای سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگیو آموزشی کشوری چون جیبوتی هنوز به فرانسه وابسته است.
اما در شرایط کنونی، فرانسه با توجه به حضور یک رقیب جدی مانند آمریکا تصمیم گرفته که میزان کمکهای نظامی و مالی خود را به جیبوتی افزایش دهد تا از قافله عقب نماند. در همین چارچوب پاریس اعلام کرده بابت حضور نیروهای نظامی خود در جیبوتی سالانه 30 میلیون یورو به این کشور کمک میکند این در حالی است که پیش از این، بابت حضور نیروهای نظامی فرانسه در جیبوتی سالانه 18 میلیون یورو به این کشور کمک مالی پرداخت میشد.«پاتریک روسل» سفیر فرانسه در جیبوتی نیز در توجیه این امر میگوید، با افزایش کمک مالی فرانسه به جیبوتی، این کشور تسهیلات خوبی برای سربازان فرانسوی فراهم خواهد کرد. در واقع جیبوتی همچنان بزرگترین پایگاه نظامی فرانسه در خارج از این کشور است که دو هزار و 700 سرباز فرانسوی در آن مستقر هستند و توافق نظامی و دفاعی دو کشور تا سال 2012 میلادی اعتبار دارد، اما آمریکا نیز که 1500 نیرو در جیبوتی دارد عزم خود را جزم کرده تا حضوری جدیتر در جیبوتی، شاخ آفریقا داشته باشد.اگر چه به نظر می رسد یورش آمریکا به منطقه نفوذ فرانسه در الجزایر بسیار جدیتر باشد.کشوری که به نظر می رسد رهبران آن درصدد هستند تا از زیر سایه فرانسه درآمده و خود را به قدرت مهمتر یعنی آمریکا نزدیک کنند.