شورای امنیت و جنگ تحمیلی (بخش دوم و پایانی)

حمیدرضا زاهدی
جنگ نفتکشها و تهدید آزادی تردد کشتی هایی که منابع انرژی و دیگر منابع حیاتی جهان را از این آبراه بین المللی جابجا می کردند، باعث شد که توجه جهان بار دیگر بیش از گذشته معطوف این نبرد شود.در این زمینه خاویر پرز دکوئیار دبیرکل وقت سازمان ملل با اعزام یک هیات تحقیق به دو کشور ایران و عراق، از خسارات سنگین شهرها و مناطق مسکونی ایران در نتیجه حملات وحشیانه عراق گزارشی را تهیه کرد که مبنای قطعنامه بعدی سازمان ملل متحد شد.18
قطعنامه 540 شورای امنیت در این راستا صادر شد. در این قطعنامه برای نخستین بار از لزوم بررسی واقع بینانه جنگ نام برده شده است و از دبیرکل خواسته شد که مشورتهایی را با دوطرف درگیر در زمینه راههای توقف نبرد آغاز کند.قطعنامه 540 هم نمی توانست تامین کننده دیدگاههای جمهوری اسلامی ایران باشد، زیرا در کنار آن که از موضع توصیه ای صادر شده بود، همچنان مکانیسمی را برای توقف تجاوز و تنبیه طرف متجاوز پیش بینی نمی کرد و از این جهت فاقد بار حقوقی لازم بود و مسئولیتی را از نظر بین المللی متوجه متجاوز نمی کرد و صرفا نگاه آن به "وضعیت میان ایران و عراق" بود و نه نبرد این دو کشور.این وضع راه سوء استفاده طرف متجاوز را همچنان گشوده می داشت.در این زمینه حضرت آیت الله خامنه ای در خطبه های نماز جمعه تهران ضمن رد مصوبه شورای امنیت، بر ضرورت اصلاح روش برخورد شورای امنیت با موضوع تجاوزات عراق به خاک ایران شدند.19
این در حالی بود که عراق این قطعنامه را نیز پذیرفت تا یک بار دیگر نشان دهد متن قطعنامه فقط تامین کننده دیدگاههای یک طرف است.20
عراق در پی این ناکامی ها کاربرد سلاحهای شیمیایی را آغاز کرد و همین امر باعث شد که در پی شکایت ایران، گروهی از بازرسان سازمان ملل از مناطقی که مورد حمله شیمیایی دشمن قرار گرفته بودند، گزارشهایی را تهیه کند که منجر به محکوم کردن استفاده از سلاحهای شیمیایی از سوی شورای امنیت شد. در بیانیه شورای امنیت سازمان ملل در 30 مارس 1984استفاده از سلاحهای شیمیایی قاطعانه محکوم شد و با این که نامی از استفاده کننده از این نوع سلاحها در بیانیه نیامده بود، اما چون این بیانیه متعاقب گزارش دبیرکل در بازرسی از مناطق ایران که مورد حمله شیمیایی عراق صادر شده بود، به طور خودکار جهت آن به سوی عراق بود.21
به دنبال برقراری روابط دیپلماتیک میان آمریکا و عراق، قطعنامه 552 شورای امنیت در روز یکم ژوئن 1984 صادر شد تا روابط شورا و عراق که در نتیجه بیانیه شورا آسیب دیده بود، بهبود یابد.قطعنامه از دبیرکل می خواست که مشورتهایش را با دو طرف در زمینه راههای پایان دادن به خشونتها ادامه دهد.
این قطعنامه با توجه به این که بار دیگر هیچ اشاره ای به رفتار خلاف قانون و غیراخلاقی عراق نمی کرد ، مورد انتقاد ایران قرار گرفت.22
طرح دبیر کل‌
در اواسط مارس 1985 دبیرکل وقت سازمان ملل طرحی 8 ماده ای را برای پایان دادن به جنگ پیشنهاد کرد که بعدها محور قطعنامه های شورای امنیت قرار گرفت.23
در جلسه 24 فوریه 1986 شورای امنیت قطعنامه دیگری را برمبنای طرح 8ماده ای دبیرکل سازمان ملل تصویب کرد.در قطعنامه 582 شورای امنیت سازمان ملل، از اقدامات اولیه ای که منجر به جنگ ایران و عراق شد و تشدید منازعه، ابراز تاسف شده و بر آتش بس فوری در جنگ ایران و عراق تاکید می‌شود. این قطعنامه که توسط کشورهای عرب منطقه تهیه شده بود، به دلیل یکسان دیدن متجاوز و کشور مورد تجاوز، بار دیگر نمی توانست تامین کننده نظر ایران باشد.24‌
عراق پس از این اعلام کرد که در صورت پذیرش قطعنامه 582 به طور رسمی و بدون قید و شرط از سوی ایران، این کشور هم قطعنامه را می پذیرد.25
دست زدن ایران به سلسله عملیات کربلا که منجر به آزادی گوشه های وسیعی از خاک عراق شد، از سوی عراقی ها با تشدید حملات به شهرها، استفاده کلان از سلاحهای شیمیایی و دیگر رفتارهای وحشیانه همراه شد و همین امر باعث شد که فضای شورای امنیت با گزارش دبیرکل از استفاده وسیع عراقی ها از سلاحهای شیمیایی و بیانیه شدید اللحن رئیس شورای امنیت علیه استفاده از سلاحهای شیمیایی به نحو بارزی تغییر کند.در تاریخ هشتم اکتبر 1986 قطعنامه 588 از سوی شورای امنیت تصویب شد.در این قطعنامه شورای امنیت بر تشکیل جلسات به منظور پایان دادن به جنگ تاکید می‌کند.26‌
قطعنامه598
رد قطعنامه 588 توسط ایران، شورای امنیت را ناگزیر از صدور قطعنامه‌ای منعطف تر کرد. قطعنامه 598 در 20 ژوییه 1987 پاسخی به پافشاری ایران بر حقوق خود بود27.‌
متن قطعنامه 598 به این شرح بود:‌
شورای امنیت، با تأیید مجدد قطعنامه 582 خود به سال1986 میلادی با ابراز نگرانی عمیق از این که علی رغم در خواستهایش برای آتش بس، منازعه بین ایران و عراق به شدت سابق با تلفات شدید انسانی و تخریب مادی ادامه دارد، با ابراز تأسف از آغاز و ادامه منازعه، همچنین با ابراز تأسف از بمباران مراکز صرفاً مسکونی غیرنظامی، حملات به کشتیرانی بی طرف یا هواپیماهای کشوری، نقض قوانین بین المللی انسان دوستانه و دیگر قوانین ناظر بر درگیری مسلحانه، بویژه کاربرد سلاحهای شیمیایی برخلاف الزامات پروتکل 1925 ژنو، با ابراز نگرانی عمیق نسبت به احتمال تشدید و گسترش بیشتر منازعه، مصمم گردید به تمامی اقدامات نظامی بین ایران و عراق خاتمه بخشد، معتقد شد که می باید یک راه حل جامع، عادلانه، شرافتمندانه و پایدار بین ایران و عراق به دست آید.‌
با یادآوری مفاد منشور ملل متحد، به ویژه تعهد همه دُوَل عضو به حل اختلافات بین المللی خود از راه های مسالمت آمیز به نحوی که صلح و امنیت بین المللی و عدالت به مخاطره نیفتد، با حکم به این که در منازعه ما بین ایران و عراق زمینه صلح حاصل شده است، با اقدام براساس مواد 39 و 40 منشور ملل متحد:
1- خواستار آن است که به عنوان یک قدم اولیه جهت حل و فصل (مناقشه) از راه مذاکره، ایران و عراق یک آتش بس فوری را رعایت کرده، به تمامی عملیات نظامی در زمین، دریا و هوا خاتمه داده و تمامی نیروهای خود را بدون درنگ به مرزهای شناخته شده بین المللی بازگردانند.
2- از دبیرکل درخواست می کند که یک تیم ناظر ملل متحد را برای بررسی، تأیید و نظارت بر آتش بس و عقب نشینی نیروها اعزام نماید و همچنین از دبیرکل درخواست می نماید با مشورت طرفین درگیر، تدابیر لازم را اتخاذ نموده، گزارش آن را به شورای امنیت ارائه نماید.
3- مصرانه می خواهد اسرای جنگی آزاد شده و پس از قطع مخاصمات فعال کنونی، براساس کنوانسیون سوم ژنو 12 اوت 1949، بدون تأخیر به کشور خود بازگردانده شوند.
4- از ایران و عراق می خواهد با دبیرکل در اجرای این قطعنامه و در تلاشهای میانجیگرانه برای حصول یک راه حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه مورد قبول دو طرف در خصوص تمام موضوعات موجود، منطبق با اصول مندرج در منشور ملل متحد، همکاری نمایند.
5- از تمامی کشورهای دیگر می‌خواهد که حداکثر خویشتنداری را مبذول دارند و از هرگونه اقدامی که می‌تواند منجر به تشدید و گسترش بیشتر منازعه گردد احتراز کنند و بدین ترتیب اجرای قطعنامه حاضر را تسهیل نمایند.
6- از دبیرکل درخواست می نماید که با مشورت با ایران و عراق، مسأله تفویض اختیار به یک هیأت بی طرف برای تحقیق راجع به مسئولیت منازعه را بررسی نموده و در اسرع وقت به شورای امنیت گزارش دهد.
7- ابعاد خسارات وارده در خلال منازعه و نیاز به تلاشهای بازسازی با کمکهای مناسب بین المللی پس از خاتمه درگیری تصدیق می گردد و در این خصوص از دبیرکل درخواست می‌کند که هیأت کارشناسان را برای مطالعه موضوع بازسازی و گزارش به شورای امنیت تعیین نمایند.
8- همچنین از دبیرکل درخواست می کند که با مشورت با ایران و عراق و دیگر کشورهای منطقه، راههای افزایش امنیت و ثبات منطقه را مورد مدافه قرار دهد.
9- از دبیرکل درخواست می کند که شورای امنیت را در مورد اجرای این قطعنامه مطلع نماید.
10- مصمم است برای بررسی اقدامات بیشتر جهت رعایت و اجرای این قطعنامه در صورت ضرورت جلسات دیگری مجدداً تشکیل دهد.
این قطعنامه در تاریخ 17 ژوئیه 1988(26 تیرماه 1367) رسما توسط ایران پذیرفته شد. پذیرش این قطعنامه از سوی ایران، گرچه از جانب امام خمینی به مثابه نوشیدن جام زهر تعبیر شد، اما جلو یک فتنه عظیم را که آمریکا با همکاری برخی کشورهای منطقه و با کمک شبکه استکبار جهانی در کار اجرای آن بود، خنثی کرد.‌