محمدمهدی تهرانی
«نشریات بسیج دانشجویی (باید) جزو پرمایه ترین و غنی ترین نشریات باشد که هر دانشجویی یا هر استادی یا هرکسی بیرون از محیط دانشگاه آن را نگاه کرد، از آن استفاده کند، این جزو نیازهای شماست.»
جمله فوق از بیانات مقام معظم رهبری است که در دیدار سال گذشته با اعضای بسیج دانشجویی سراسر کشور ایراد شد. ایشان در آن دیدار بعد از آن که از ضرورت تشکیل یک مجموعه اندیشه ورز در سطح دانشگاه ها سخن به میان آوردند و از شکل دادن مجموعه ای با افراد خوش فکر سخن گفتند، بلافاصله وارد بحث نشریات دانشجویی شدند و از توجه به حوزه نشریات به عنوان یک نیاز جدی یاد کردند.
به نظر، حتی نوع ورود رهبر انقلاب اسلامی به حوزه نشریات دانشجویی هم قابل تحلیل است. و این نوع ورود به موضوع برگرفته از یک واقعیت بزرگ و تردیدناپذیر است و آن این که، نشریات دانشجویی در سطح کشور کمتر مباحث غنی فکری را منتشر می کنند؛ کمتر بار گفتمان سازی، تبیین آرمان های انقلاب اسلامی، عدالت خواهی و مطالبه را بردوش می کشند و کمتر از ناگفته ها و مقولاتی چون استکبارستیزی و رنج مستضعفین می گویند؛ حال آنکه می بایست نقش یک رسانه قوی را برای انتقال مضامین بلند فکری و مبانی عمیق دینی ایفا کنند. به عبارت دیگر نشریات دانشجویی در نگاه مقام معظم رهبری نه تنها با اتاق فکر و حوزه نظریه پردازی، فکر و اندیشه بیگانه نیستند، بلکه از نوعی ارتباط عمیق و نوعی تلازم جدی برخوردارند.
متاسفانه تاکنون در حوزه نشریات دانشجویی بیشتر کمیت نشریات برجسته شده است.هیچ گاه رسالت نشریات دانشجویی و رشد کیفی آنها موردتوجه جدی و بایسته قرار نگرفته است. نگاه مسئولین در ارائه گزارش ها نیز اغلب صرفاً مبتنی بر اعداد و ارقام تعداد مجوزهای صادر شده و یا تعداد نشریات فعال بوده است. درواقع نوع مواجهه با موضوع کاملاً سطحی و شعاری بوده است و این غفلت بزرگ یقیناً جفای به نشریات دانشجویی وفراتر از آن جفای به انقلاب اسلامی است. کم کاری هایی که در این زمینه وجود دارد باتوجه به ورود انقلاب اسلامی به دهه چهارم به هیچ وجه قابل پذیرش نیست.
باید به این موضوع توجه کرد که نشریات دانشجویی قرار نیست صوری و تبلیغاتی باشند. نشریات دانشجویی باید بتوانند اثرگذار باشند و نقش بیافرینند و این نقش آفرینی مستلزم آن است که مسئولین جایگاه نشریات را درست بشناسند و مجال این نقش آفرینی را فراهم کنند. برخی قوانین دست پاگیر و زائد کنونی سدراه این نقش آفرینی است. در برخی حوزه ها با خلاهای قانونی جدی مواجهیم. اگر نوع نگاه به نشریات دانشجویی را اصلاح کردیم و آنان را زینت المجلسی نخواستیم، آن گاه است که زمینه های رشد فراهم خواهد شد.
مقام معظم رهبری اردیبهشت ماه 1375 در دیدار مدیران و مسئولان مطبوعات کشور درخصوص جایگاه مطبوعات درکشور فرمودند: «سؤالی که امروز مطرح است، این است که مطبوعات در کشور ایران و در نظام جمهوری اسلامی، کجای کارند؟ که هستند و چه هستند؟ آیا زاید وسرباری هستند؟ زینت المجالسی هستند؟ یا نه؛ یک عنصر حقیقی و مؤثر و اجتناب ناپذیر و سازنده اند؟ نظر ما، البته، معطوف به نکته دوم و جمله اخیر است. ما معتقدیم که مطبوعات برای نظام جمهوری اسلامی، یک مقوله تجملاتی و تشریفاتی نیست. بنابراین، افزایش آن، تنوع آن، کیفیت یافتن آن، و اگر خطایی دارد، تصحیح آن، جزو کارهای اساسی در این نظام است.»
این موضوع طبعاً در حوزه نشریات دانشجویی که قرار است بار مطالبه و گفتمان سازی را بردوش بگیرند از ضرورت دوچندان برخوردار است؛ چراکه مقام معظم رهبری هیچ گاه رسالت این چنینی از مطبوعات نخواسته اند، اما بیان فرمودند که لب انتظار ما از دانشجویان، عدالتخواهی است. ایشان بحث گفتمان سازی و مقولاتی از این دست را از رسالت های جنبش دانشجویی برشمردند. مسلم است ورود به این حوزه ها و تاثیرگذاری در این حوزه ها بدون رسانه اثرگذار و بدون فضای اثرگذاری لازم میسر نخواهد بود.
با این مقدمه به جوانب مختلف موضوع خواهیم پرداخت و ضمن توضیح درخصوص ضرورت ها و کارکردهای بایسته نشریات دانشجویی، از مشکلات، کم کاری ها و برخی نقدها در این حوزه سخن خواهیم گفت. و در این میان به راهکارهایی که می توان مدنظر قرار داد هم اشاره خواهیم کرد. طبیعتاً به تبع گستردگی دامنه موضوعی این گزارش، مخاطب آن نیز همه مجموعه ها و افراد مرتبط با حوزه نشریات دانشجویی خواهند بود.
محور نخست: ضرورت انتشار نشریات دانشجویی
الف) آگاهیبخشی و ایجاد روحیه تحلیل
مقام معظم رهبری از فعالیت در حوزه نشریات دانشجویی باعنوان یک کلاس درس برای متصدیان و بانیان نشریات یاد کردند و آن را یک دوره آموزشی و کاری باارزش لقب دادند. ایشان همچنین در دیدار با جمعی از دانشجویان شرکت کننده در اولین همایش نشریات دانشجویی کشور در سال 1377 فرمودند: «اینکه جوان ها در دانشگاه از دوره دانشجویی با کار نوشتن و مطرح کردن و فکر کردن و فکر دادن و اینها آشنا باشند، چیز خیلی خوبی است، البته برای خود شماها و برای فضای دانشگاه هم خوب است.»
درواقع نشریات دانشجویی در دو بعد مهم نقش ایفا می کنند نخست ایجاد روحیه تحلیل و تقویت بنیه فکری بانیان نشریه و دوم تاثیرگذاری در محیط دانشگاه و انتقال و تبیین نگاه انقلابی.
معظم له در ادامه به بعد دوم هم اشاره می کنند. ایشان می فرمایند: «آن چیزی که من به نظرم می رسد و باید شما جوان های مؤمن و دارای احساس مسئولیت خیلی به آن توجه کنید این است که حتماً کوشش خودتان را در سالم سازی محیط دانشگاه بکنید؛ یعنی از همین نشریات دانشجویی استفاده کنید، به مخاطبین خودتان قدرت تحلیل بدهید که حوادث و پدیده ها را بتوانند بشناسند و تحلیل کنند و نگذارید از بیرون دانشگاه برای محیط دانشجویی خط و رسم و نشان و هدایت های غلط درست کنند.»
جنبش دانشجویی برای اینکه بتواند اندیشه و نگاه بایسته و صحیح را ترویج کند، نیازمند رسانه است. و اتفاقاً یکی از دلایلی که ما گاهاً چه در دانشگاه ها و چه در سطح کشور با مشکلاتی مواجه می شویم، ریشه در همین کاستی های رسانه ای دارد.
مقام معظم رهبری در جای دیگری می فرمایند: «بنده دلم می خواهد این جوانان ما؛ شما دانشجویان؛ چه دختر، چه پسر و حتی دانش آموزان مدارس روی این ریزترین پدیده های سیاسی دنیا فکر کنید و تحلیل بدهید. گیرم که تحلیلی هم بدهید که خلاف واقع باشد؛ باشد! خدا لعنت کند آن دستهایی را که تلاش کرده اند و می کنند که قشر جوان و دانشگاه ما را غیر سیاسی کنند. کشوری که جوانانش سیاسی نباشند، اصلاتوی باغ مسائل سیاسی نیستند، مسائل سیاسی دنیا را نمی فهمند، جریانهای سیاسی دنیا را نمی فهمند و تحلیل درست ندارند. مگر چنین کشوری می تواند بر دوش مردم، حکومت و حرکت و مبارزه و جهاد کند؟!»
اهمیت ایجاد این روحیه تحلیل و درک شرایط موجود در نگاه رهبر انقلاب تا بدانجاست که ایشان این آگاهی را مثل آب و هوا برای نظام لازم و واجب می دانند. ایشان می فرمایند: «در نظام مردمی، مردم باید اهل تحلیل شوند تا بفهمند که نظام برایشان مفید است. آگاهی برای چنین نظامی، مثل آب و هوا، لازم و واجب است.نظام ما، این گونه است. هرچه مردم بیشتر آگاه باشند، نظام جمهوری اسلامی، بیشتر سود می برد. بنابراین، این نظام، به آگاه سازی مردم نیازمند است.»
نیاز به انتقال مفاهیم و ارزش ها با زبان رایج دانشجویان و مردم یک نیاز اساسی است. اگر شهادت سیدالشهدا(ع) در کربلارا نقطه آغاز نهضت حسینی تلقی کنیم، باید بپذیریم این نهضت بدون پیام رسانی زینب کبری(س) به ثمر نمی نشست. زینب کبری(س) یک رسانه بود. اگر ما در نقطه حق مطلق هم ایستاده باشیم اما نتوانیم پیاممان را به درستی منتقل کنیم، نتوانیم حرفمان را به خوبی بزنیم، لاجرم مغلوب میدان خواهیم بود. نشریات دانشجویی به عنوان یک رسانه قوی می توانند نقش ایفا کنند و به همین جهت حضور جدی و تاثیرگذارشان ضروری است.
ب) نخبهپروری
یکی از مواردی که رهبر انقلاب در بیاناتشان مورد توجه قرار دادند، بحث نخبه پروری است. بدین معنا که نخست کسانی که زمینه رشد و نخبه شدن را دارند، بشناسیم و بعد فضای حرکت رو به جلو و پرورش آنها را فراهم کنیم. به نظر، نشریات دانشجویی یکی از جدی ترین ابزارهای شناخت این زمینه های اولیه است. البته فعالیت در نشریات خود به رشد و بالندگی بانیان آن نیز خواهد انجامید. متاسفانه نوعاً نه مراجع مسئول نگاه این چنینی به این حوزه داشته اند و در صدد شناسایی چهره های قابل سرمایه گذاری بوده اند و نه حتی دانشجویان به ثمرات این چنینی فعالیت های نشریاتی توجه جدی کرده اند.
مقام معظم رهبری ضمن اشاره به بحث نخبه پروری سیاسی خطاب به دانشجویان فرمودند: «بخشی از نخبه پروری هم مربوط به شماست؛ یعنی در محیط تشکلهای دانشجوئی، نخبه های سیاسی پرورش پیدا کنند؛ فضا را آماده کنید. این دیگر دست دولت و دست محیط خارج از دانشگاه نیست؛ دست خود شماست. از فکر، از ذهن استفاده کنید، ببینید چگونه می توانید محیط بحث و استدلال و ورزیابی فکری و تقویت روحیه و تقویت امید و محکم کردن پایه های فکر سیاسی را در این طبقه جدیدی که بعد از شما می آیند، برنامه ریزی کنید که خاطر جمع باشیم که مجموعه دانشجوئی در دوره بعد و دوره های بعد، همچنان در جهت همین هدفهای بلند و آرمانهای خوب پیش خواهد رفت.»
نشریات دانشجویی فضای مناسبی برای بیان افکار و اندیشه هاست و به همین جهت است که می تواند زمینه مناسب و اولیه ای برای شناسائی و پرورش نخبگان فراهم کند. مدیران مسئول نشریات دانشجویی می بایست فضا را برای قلم زدن دانشجویان مختلف فراهم کنند و تمام توان خود را برای ورود دانشجویان به این عرصه به کار گیرند. اتکاء صرف به مطالب اینترنتی از آسیب های جدی است که متوجه نشریات دانشجویی است و مانع رشد و پرورش نیروهاست.
ج) گفتمانسازی و دفاع از ارزشها
از مقولاتی که رهبر انقلاب به عنوان رسالت دانشجویی مورد توجه قرار دادند، بحث گفتمان سازی و در کنار آن هدایت و جهت دهی به فضای دانشگاه است. ایشان در باب نشریات دانشجویی می فرمایند: «حتماً باید یک جنبه رهنمود و جهت دادن و اصلاح کردن و هدایت در نشریه خودتان بگنجانید. خلاصه حرف من این می شود که نشریات شما باید هدایت کننده باشد. ببینید از لحاظ هدایت؛ هدایت فکری و دینی و احیاناً سیاسی جوان ها کجاها کمبود هستند، این خلارا پر کنید.»
ایشان همچنین در ادامه می فرمایند: «این باری است بر دوش شما به عنوان مطبوعات دانشجویی؛ یعنی در واقع همان مسئولیتی که مطبوعات در کل کشور و در جامعه دارند، شما این مسئولیت و نقش این جریان مطبوعاتی را باید به طور ویژه بر دوش خودتان احساس کنید. به نظر من این مهم است.»
رهبر معظم انقلاب در ادامه کسانی را مورد اشاره قرار می دهند که با نظام و انقلاب مشکل دارند و از آغاز در صدد این بوده اند که با هر وسیله ممکن با نظام بجنگند و اکنون دور و بر دانشگاه پرسه می زنند. حضور این نگاه مقابل به عنوان یک جریان ضددینی، ضدارزشی و ضد نظام بار مسئولیت در حوزه نشریات دانشجویی را سنگین تر می کند. دانشگاه محیطی فکری است و جوان برای رسیدن به حقایق نیازمند دریافت تحلیل ها و مطالب غنی فکری است. و اگر جریان ارزش گرا عرصه پیکار را به جریان مقابل بسپارد، به کسانی که با عناد نسبت به نظام در صدد تاثیرگذاری بر جریان های دانشجویی برمی آیند، طبیعی است که محیط دانشجویی راه بایسته خویش را گم خواهد کرد و دچار انحراف خواهد شد. توجه به این معنا بار مسئولیت را دو چندان می کند. مقام معظم رهبری خطاب به مدیران مسئول نشریات دانشجویی می فرمایند: «انشاءالله بتوانید به مسئولیت خودتان عمل کنید؛ چون همه این مسئولیت ها پیش خدای متعال سؤال و جواب دارد. شما یک وقت نشریه ندارید، خیالتان از این جهت راحت است. اما به مجردی که نشریه دارید، پشت سرش سؤالی از طرف پروردگار هست که بایستی به آن جواب بدهید.»
حضور فعال نشریات دانشجویی در راستای ایفای نقش گفتمان سازی و احیای ارزش ها واجد اهمیت و ارزش است و می بایست این حضور را تقویت کرد. در واقع دفاع از انقلاب و آرمان ها و مقابله با دشمن و کژروی ها فقط محدود و محصور در جهاد نظامی نیست. بلکه احیای ارزش ها در محیط های دانشجویی، دینی کردن دانشگاه و گام برداشتن در راستای ایجاد گفتمانی نو و بایسته نوعی جهاد محسوب می شود.
مقام معظم رهبری با اشاره به رسالت بسیج دانشجویی می فرمایند: «بسیج یعنی به صحنه آمدن و به میدان آمدن. چه میدانی؟ میدان چالش های حیاتی و اساسی. میدان ها و چالش های اساسی زندگی چیست؟ فقط آن وقتی است که به کشوری حمله شود و مردم آن کشور به صحنه بیایند تا از مرزهای خودشان دفاع کنند؟ البته که نه؛ این فقط یکی از موارد به میدان آمدن است. آن وقتی هم که هویت ملی و سیاسی یک ملت مورد مناقشه قرار می گیرد، جای به میدان آمدن است. آن وقتی هم که به فرهنگ و اعتقادات و باورهای ریشه دار یک ملت اهانت می شود و آن را تحقیر می کنند، جای به میدان آمدن است. آن وقتی هم که نسل برگزیده یک ملت احساس می کنند از غافله دانش عقب مانده اند و باید علاجی بکنند، جای به میدان آمدن است. آن وقتی هم که احساس بشود پایه های یک زندگی مطلوب و عادلانه در کشور احتیاج به تلاش دارد تا ترمیم و یا استوار شود، جای به میدان آمدن است. آن وقتی هم که جبهه های فکری و فرهنگی دنیا برای تسخیر ملتها با ابزارهای فوق مدرن می آیند تا ملتی را از سابقه و فرهنگ و ریشه خود جدا کنند و براحتی آن را زیر دامن خودشان بگیرند، جای به میدان آمدن است. همه اینها انسانهایی را می طلبد که نیاز را احساس کنند.»
از نگاه ایشان حضور در این صحنه یک نیاز ضروری است و تنها آدمهای گیج و غافل و سرگرم نیازهای حقیر اصلااین نیازها را احساس نمی کنند.
محور دوم: بایستههای دانشجویی در حوزه نشریات
الف) پرهیز از سطحینگری
یکی از نقدهایی که نوعا متوجه نشریات دانشجویی می شود، سطحی نگری است. برخی نشریات صرفا به مسائل جزئی می پردازند و اهداف بلندی برای خود متصور نیستند. نشریات به جای آنکه محملی باشند برای قلم زدن دانشجویان و رشد تفکر و اندیشه بعضا به انعکاس برخی جنجال های سیاسی روزمره اکتفا می کنند و یا مطالبشان را به جای آنکه از تحلیل دانشجویان تامین کنند، از اینترنت کپی می کنند.
مرتضی کیا صاحب امتیاز نشریه مستضعفین در این خصوص می گوید: «نشریات دانشجویی خیلی سطحی و عوامانه دارند اداره می شوند و این یک آسیب کلی است که متوجه جریانات مختلف است.» او همچنین با اشاره به سخنان مقام معظم رهبری در دانشگاه علم و صنعت که عنوان «منشور دانشجویی» به خود گرفته است، می افزاید: «مقام معظم رهبری حرف ها را می زنند تا به چند جمله برسند و جریان های دانشجویی که مخاطب آقا هستند باید اینها را برجسته کنند و به اینها بپردازند. متاسفانه فضای نشریات دانشجویی خیلی سطحی و آرشیوی است. نشریات هیچ نظم محتوایی ندارند و هیچ گفتمانی بر آنها غالب نیست.»
او همچنین اضافه می کند: «نشریات باید گفتمانشان را مشخص کنند تا به پراکنده شدن محورها دچار نشوند. احساس دغدغه کردن در همه حوزه ها ما را سطحی اندیش می کند. باید چارچوب ها را مشخص کرد.»
شهبازی دبیر جنبش عدالتخواه نیز با تاکید بر همین معنا می گوید: «نشریه های دانشجویی بسته به فضای خاص دانشگاه و جنبش دانشجویی باید طرح آرمان ها را برعهده بگیرند و بر مبنای همین آرمان ها به نقد ساختارهای موجود در جامعه و ارائه مشکلات مردم علی الخصوص محرومین و مستضعفین بپردازند.»
سجاد رضایی مسئول سابق بسیج دانشجویی دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره) نیز نظری مشابه دارد. او می گوید: «نقد مهمی که به نشریات دانشجویی وارد است، این است که حتی نشریات خوب هم خیلی کم روی مسائل فکری کار می کنند. سطحی عمل می کنند. بعضا جهت گیری شان درست است اما خیلی عمق ندارد. این انتظار در دانشگاه وجود دارد که خیلی ازمبانی به صورت عمیق تر مطرح شود.»
این فعال دانشجویی ضمن اشاره به کم توجهی به مباحثی نظیر حکومت اسلامی و تمدن اسلامی می افزاید: «نشریات دانشجویی هم مثل خیلی از روزنامه های کشور فعالیت می کنند و صرفا به دعواهای سیاسی روز می پردازند. این حرف ها خیلی سطحی است. باید از مبانی و تفکر پشت این مسائل سخن گفت. تمدن اسلامی محورهایی دارد که از مهم ترین آن عدالت است. باید روی این موارد کار شود.»
مشکلی که وجود دارد آن است که نشریاتی که صرفا به مباحث سطحی و جنجالی می پردازند مورد توجه بیشتری قرار می گیرند. امیرحسین ثابتی صاحب امتیاز نشریه «ایران 1404» دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران در این خصوص می گوید: «عملکردها بیشتر جنبه احساسی و عاطفی دارند. مطالب علمی کمتر مورد استقبال قرار می گیرند. اما مطالب سیاسی سطحی از استقلال خوبی برخوردارند.»
طبیعتا جریان دانشجویی باید برای ذائقه سازی جدید تلاش کند و این مهم تنها در صورتی محقق می شود که مخاطب نشریات مد نظر قرار داده شوند و پای هنر و نوآوری در نشریات باز شود.