حسین میزان
رویکردهای ضد امپریالیستی سابقهای به درازای تاریخ بشریت دارند و همواره کشورهای استعمارگر و امپریالیسم در جامعه جهانی منفور و مورد غضب ملتها بودهاند. در برهههای مختلف خشم مردم گریبان استعمارگرانی نظیر بریتانیا، هلند، فرانسه و آمریکا را گرفته و آنها را وادار به پرداخت هزینههایی هنگفت کرده است. در جوامع حاضر با توجه به در لفافه بودن استعمار فرانوین، عکسالعمل جامعه جهانی نسبت به دولتهای امپریالیستی متفاوت است لیکن نفرت ملتها کماکان از مشی استعمارگرانه این دولتها استمرار دارد. شاید در تاریخ روابط بینالملل هیچگاه کشوری به اندازه ایالات متحده، بویژه در زمان بوش پسر منفور نبوده است. بوش با به راه انداختن جنگهای طولانی مدت در عراق و افغانستان خشم جامعه جهانی را برانگیخت و سبب شد که رشد گرایشات «آنتی امریکنیستی» به بالاترین میزان خود در طول تاریخ برسد و از خاورمیانه تا آمریکای لاتین و حتی اروپا را فراگیرد.
اکنون میراثدار بوش با علم به این موضوع درصدد است تا وجهه مخدوش ایالات متحده را در میان جهانیان ترمیم کند. بیتردید وی برای نیل به این هدف، بویژه در میان جوامع مسلمان کار دشواری را در پیش دارد و به نظر میرسد شکاف میان جوامع مسلمان و ایالات متحده به اندازهای است که با هیچ ملاتی پر نمیشود.
سفر باراک اوباما به ترکیه در همین راستا قابل ارزیابی و تحلیل است. رئیسجمهور ایالات متحده میکوشد با سفر زودهنگام به یک کشور مسلمان، احترام و تعهد خود را به مسلمانان جهان نشان دهد.
آنکارا در شرایطی به عنوان میزبان اولین سفر اوباما به یک کشور مسلمان انتخاب شد که ترکیه تنها کشور مسلمان حاضر در ناتو محسوب میشود و انتخاب این کشور در شرایطی که کشورهایی نظیر عربستان، مصر و حتی اردن داعیه رهبری جهان اسلام را داشته و از روابط نزدیکی با ایالات متحده برخوردارند، جای تأمل دارد.
یکی از دلایل انتخاب ترکیه برای این سفر محبوبیت سران آنکارا در جوامع مسلمان محسوب میشود. مواضع عبدالله گل، رئیسجمهور و رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه در قبال جنایات غزه، بویژه واکنش اردوغان به رئیس رژیم صهیونیستی در جریان اجلاس داووس، تحسین مسلمانان را به دنبال داشت و جایگاه آنان را در افکار عمومی جهان اسلام ارتقا داد.
تحرکات عبدالله گل در اجلاس اخیر ناتو و مخالفت شدید وی با انتصاب اندرس فوگ راسموسن، نخست وزیر دانمارک به سمت دبیرکلی سازمان آتلانتیک شمالی نیز محبوبیت بیش از پیش رهبران حزب عدالت و توسعه را در داخل و خارج کشور به همراه داشت. راسموسن به بهانه آزادی بیان با چاپ کاریکاتورهای موهن به پیامبر اسلام در روزنامههای دانمارکی موافقت کرده بود.
سوای این موضوع سفر اوباما به آنکارا در شرایطی انجام شد که ترکیه اخیرا استراتژی خود را در عرصه سیاست خارجی به شکل محسوسی تغییر داده است و نگاه به غرب آنکارانشینان جای خود را به همگرایی با همسایگان داده است، اما این وضعیت چندان به نفع ایالات متحده نیست. آمریکا در شرایط کنونی به همراهی ترکیه نیاز مبرم دارد، سران کاخ سفید به خوبی میدانند که برای حل مشکلات خود در افغانستان و عراق به آنکارا محتاجند. بیشک در جریان این سفر، اوباما از دولت اسلامگرای اردوغان می خواهد که مسؤولیت بیشتری را در افغانستان و در مبارزه با تروریسم بپذیرد چرا که ترکیه پس از آمریکا بزرگترین ارتش را در قالب ناتو دارد. علاوه بر این موضوع، با توجه به تعطیلی پایگاه نظامی آمریکا در ماناس قرقیزستان، ترکیه میتواند یکی از گزینههای ناتو برای ترانزیت سلاح به افغانستان باشد. افزون بر این ترکیه میتواند از ورود تروریستها از مرز خود به عراق، ممانعت به عمل آورد. همچنین با توجه به دیپلماسی فعال ترکیه در منطقه و سیاست خاورمیانهای اوباما، سران کاخ سفید از آنکارا انتظار دارند که نقش میانجی را در مناسبات آمریکا با جمهوری اسلامی و سوریه ایفا کند.
در مقابل آنکارانشینان نیز درخواستهایی از رئیسجمهور جدید ایالات متحده دارند؛ با توجه به اینکه در سالهای اخیر فاصله ترکیه از اتحادیه اروپا افزایش یافته است، ترکها از اوباما میخواهند که از عضویت آنها در اتحادیه اروپا حمایت کند. البته سفر اوباما به ترکیه در جریان تور اروپاییاش تلویحا به این معنی است که ایالات متحده این کشور را جزئی از اروپا میداند.
دیگر تقاضای سران آنکارا از اوباما به مسأله به رسمیت شناختن کشتار ارامنه در کنگره آمریکا باز میگردد. سران ترکیه مدتهاست که از به رسمیت شناخته شدن این موضوع واهمه دارند و با توجه به لابی قدرتمند ارامنه در آمریکا، تصویب آن به هیچ وجه دور از ذهن به نظر نمیرسد لذا دولت اردوغان میکوشد که تضمینهایی را از اوباما درباره این موضوع دریافت کند. دیگر درخواست سران آنکارا از مقامات ایالات متحده اصلاح قانون اساسی این کشور است. دولت تلاش دارد که قانون اساسی ترکیه که عرصه را برای جولان ژنرالها کاملا بازگذاشته است، اصلاح کند و با توجه به قدرت بیحد و حصر نظامیان، در این مسیر به حمایت غرب نیاز دارد.
همچنین ترکیه از سران ایالات متحده میخواهد که دست ارتش را برای مقابله با پ.ک.ک باز گذاشته و از زدن برچسبهای ضد حقوق بشری به آنکارا اجتناب ورزند. نحوه بازی ترکیه در نظام بینالملل و تقابل دولت اردوغان با کشورهایی نظیر رژیم صهیونیستی میتواند الگوی مناسبی برای اعراب مرتجع باشد
چرا که قدرت چانهزنی فعلی آنکارا تا حد زیادی مرهون سیاستهای مستقلش در نظام بینالملل است.