افزایش فشار بر ایران یا راه‌های دیپلماتیک

هنگامه شهیدی
همزمان با تلاش های گوناگون دستگاه دیپلماسی و سیاست خارجی دولت اوباما برای تماس و تعامل با ایران و در هنگامه یی که انتظار می رود «باراک اوباما» نتایج بازبینی سیاست واشنگتن در برابر تهران را اعلام کند، در آخرین روزهای ماه مارس (6/1/1388) و در حالی که چند روزی از اعلام پیام نوروزی اوباما نگذشته بود، هفت تن از رهبران عالی رتبه دموکرات مجلس نمایندگان امریکا1 طی نامه یی سرگشاده به رئیس جمهور ایالات متحده از او خواستند «تماس مستقیم با ایران را به بعد از انتخابات ریاست جمهوری خردادماه در ایران موکول نکند». قانونگذاران در این نامه مجموعه یی از اقدامات شدید را در صورت شکست مذاکرات مطرح کرده اند که تحریم های شدید بانکی، منع فروش فرآورده های نفتی به ایران و اتخاذ اقداماتی برای به تعطیلی کشاندن پالایشگاه های نفت ایران را شامل می شود.
در این نامه سرگشاده که نشان دهنده نوع نگاه و رهیافت رهبران دموکرات کنگره امریکا به سیاست کشورشان در قبال ایران است، رهبران مجلس نمایندگان امریکا خطاب به «باراک اوباما» نوشتند: «ما این نامه را در توافق کامل با موضع راسخ شما مبنی بر مخالفت با دستیابی ایران به جنگ افزار هسته یی می نویسیم. گزارش اخیر آژانس بین المللی انرژی اتمی حاکی از اینکه ایران اورانیوم غنی شده با درصد غلظت پایین اما، کافی برای تولید یک بمب اتم را به دست آورده، نگرانی ما را برانگیخته است. واضح است که برنامه هسته یی ایران باید با فوریت مورد رسیدگی قرار گیرد. قصد داریم در حالی که دولت شما درگیر بازبینی سیاست امریکا در برابر ایران است، دیدگاه های خود را با شما در میان بگذاریم.» به باور رهبر اکثریت دموکرات و روسای بلندپایه کمیته های امور خارجی، نیروهای مسلح، اطلاعات، انرژی و بازرگانی، خاورمیانه و اروپای مجلس نمایندگان امریکا «چند اصل در توفیق هرگونه تلاش برای تماس با دولت ایران حیاتی است». این افراد در این مورد به اوباما نوشته اند: «تماس باید از اعتبار کافی برخوردار بوده و با جدیت انجام گیرد، اما نمی تواند زمان آن نامحدود باشد. هدف باید تعلیق غنی سازی اورانیوم در کوتاه مدت باشد و برای دستیابی به این هدف باید مشوق های مهمی را ارائه کرد.
در عین حال نباید اجازه داد ایران از مباحثات دیپلماتیک به مثابه پوششی برای ادامه برنامه هسته یی اش استفاده کند. ایران باید حداکثر طی چند ماه از آغاز مباحثات به طور قابل تاییدی برنامه غنی سازی اورانیوم را به تعلیق درآورد. از شما می خواهیم گفت وگوها با ایران هر چه سریع تر آغاز شود تا زودتر نشانه های توفیق مذاکرات در راستای توقف برنامه هسته یی ایران روشن شود. اقدام امریکا در این باره نباید به تعویق بیفتد. نشستن در انتظار پایان انتخابات ریاست جمهوری ایران در خردادماه و سپس آغاز گفت وگوها به ایران حدود شش ماه فرصت بیشتر برای غنی سازی و افزودن به انبار اورانیوم غنی شده اش می دهد.»
رهبران مجلس نمایندگان امریکا در حالی که «باراک اوباما» در نخستین تصمیم اجرای خود در قبال ایران در دوازدهم ماه مارس 2009 مجموعه یی از تحریم های تحمیلی ایالات متحده از سال 1995 بر ایران را برای یک سال دیگر تمدید کرده بود،2 خطاب به وی تاکید کردند: «چنانچه مذاکرات به نتایج مطلوب منتهی نشود، از شما می خواهیم با فوریت از ابزارهای در دسترس خود برای افزایش فشارهای اقتصادی بر ایران استفاده کنید. اقداماتی که در حوزه اختیارات قانونی شما قابل اجراست شامل تحریم بانک مرکزی ایران، تحریم بانک های بین المللی که به همکاری با ایران ادامه می دهند، جلوگیری از دسترسی شرکت های حمل ونقل دریایی فعال در بنادر ایران به بنادر امریکا، تحریم شرکت های بیمه یی که کشتی ها یا هواپیماهای آنها در بنادر ایران پهلو می گیرند یا در فرودگاه های ایران به زمین می نشیند، تحریم شرکت های انرژی سرمایه گذار در بخش نفت و گاز ایران است. فراتر از تلاش های انفرادی ما، باید متحدان را برای اتخاذ اقدامات شدیدتر، در صورتی که روند تماس ها نتایج مطلوب را به دنبال نداشت، بسیج کرد. در چنین شرایطی متحدان ما باید بپذیرند فوریت مساله اقدامات شدیدتری را طلب می کند که باید به طور گسترده یی اقتصاد ایران را تحت تاثیر گذاشت.
متحدان ما باید فعالیت بانک های ایرانی در کشورهایشان را ممنوع کرده و مبادلات بین المللی بانکی ایران با استفاده از ارزهای یورو، پوند و ین را متوقف کنند. به همین شکل متحدان ما باید از اعطای اعتبارات صادراتی به شرکت هایشان که در پی فعالیت با ایران هستند، خودداری کرده و شرکت هایشان را از ادامه تحویل فرآورده های نفتی (بنزین و گازوئیل) به ایران منع کنند. به علاوه، متحدان ما باید فروش مبدل های شیمیایی را که برای ادامه کارکرد پالایشگاه های ایران ضروری است، متوقف کنند، باید ایران را به مهم ترین اولویت در روابط خود با روسیه و چین بدل کنیم.» تحریم های تمدیدشده3 که بر مبنای ادعای دست داشتن ایران در تروریسم و تلاش برای دستیابی به جنگ افزار کشتار جمعی به اجرا گذاشته می شود، در صورت عدم امضای اوباما در تاریخ پانزدهم ماه مارس 2009 منقضی می شد. تحریم های تمدیدشده تنها بخشی از مجموعه تحریم هایی است که کنگره امریکا علیه ایران وضع کرده است. روسای جمهور امریکا از زمان تصویب این تحریم ها موسوم به «قانون تحریم ایران و لیبی» یا «ایلسا» تا امروز با استفاده از اختیاراتی که کنگره در نظر گرفته، تمامی تحریم ها را اعمال نکرده اند. نکته قابل توجه اینکه «باراک اوباما» در سال 2007 در زمان نمایندگی مجلس سنا با همکاری سناتور جمهوریخواه «سم براون بک» لایحه یی را با هدف «تشدید تحریم ایران» به سنا ارائه کرده بود که مورد موافقت نهایی سنا قرار نگرفت.
دلیل طرح لایحه جدید بستن راه های گریز از تحریم ها توسط مدیران شرکت های سرمایه گذاری است که به گفته سناتور «تد دوچ» از ایالت فلوریدا4 تنها به سوددهی می اندیشند و امنیت ملی و اخلاق برایشان مفهومی ندارد. «تد دوچ» همچنین خطاب به قانونگذاران مدعی شده است: «مدیران صندوق های سرمایه گذاری سال گذشته ادعا می کردند این اقدامات در برابر فروش نفت بشکه یی 140 دلار از سوی ایران تاثیری ندارد: اما اینک با نفت کمتر از بشکه یی 50 دلار این ادعا دیگر خریداری ندارد.»
پروفسور «اورده کیتری» استاد حقوق دانشگاه آریزونا طی نشست 12 مارس در کمیته امور مالی مجلس نمایندگان که به بررسی لایحه جدید تحریم های ایران موسوم به «قانون سال 2009 اختیارات تحریم ایران - HR 1327 » اختصاص داشت، گفت: «رئیس جمهور در سخنرانی شان در مجلس سنا درباره این لایحه گفته بود: بر ما است راهی را برای فشار بر ایران بدون نیاز به جنگ بیابیم و به اجرا گذاریم که نگرانی های عمیق ما نسبت به رفتار جمهوری اسلامی را به نمایش گذارد و ما را در اعمال رهبری در این مساله یاری دهد: تصویب این لایحه یکی از این راه ها خواهد بود.» «جیسون آیزکسون» مدیر امور بین الملل کمیته امریکاییان یهودی، یکی از کارشناسان مدعو در این نشست مدعی شده بود: «فروش نفت و گاز 80 درصد درآمد ایران حاصل از صادرات و حدود نیمی از بودجه دولت را تشکیل می دهد. رژیم ایران برای توسعه صنایع انرژی و تامین نیازهای داخلی خود به بنزین به سرمایه گذاری خارجی وابسته است و در واقع سرمایه گذاری شرکت های خارجی است که اقتصاد ایران را سرپا نگه داشته است. تنها تشدید تحریم ها مانع از این می شود که رهبران ایران تصمیم واشنگتن به گفت وگوی مستقیم را نشانه یی از ضعف تعبیر کنند و انگیزه بیشتری برای پیش قدم شدن در مذاکرات داشته باشند.» «گرگوری میکز» رئیس دموکرات کمیته فرعی سیاستگذاری بین المللی پولی و تجاری مجلس نمایندگان امریکا، که از حامیان گفت وگوی مستقیم با ایران است، بر این باور است که «گفت وگوی مستقیم با ایران به تنهایی کافی نخواهد بود و این لایحه تحریم می تواند به عنوان بخشی از یک استراتژی جامع دیپلماتیک در توقف تلاش های ایران برای تولید جنگ افزار هسته یی و در روابط دوجانبه ایران و امریکا مورد استفاده قرار گیرد.» «تریتا پارسی» رئیس شورای ملی امریکاییان ایرانی تبار، از کارشناسان مدعو به نشست کمیته امور مالی مجلس نمایندگان گفت: «تجربه 15 سال تحریم ایران و سی سال روابط خصمانه نشان داده فشار تحریم ها به «تغییر رفتار» ایران منجر نشده است و در شرایطی که پرزیدنت اوباما از گشودن باب مذاکره با ایران صحبت می کند نیازی به «تشدید تحریم» نیست، بلکه باید در پی رفع عدم اعتماد تهران نسبت به لغو تحریم ها بود. اکنون زمان این است که به «دیپلماسی» فرصت داد.
سنگینی فشار این تحریم ها بر دوش اقشار کم درآمد به بدبینی مردم ایران نسبت به دولت امریکا کمک کرده است. اگرچه تحریم ها لطمات اقتصادی به ایران وارد کرده است: اما مانع از پدید آمدن یک طبقه متوسط مرفه در ایران شده و به طور غیرمستقیم با تضعیف جامعه مدنی ایران به تلاش ها برای ایجاد یک جنبش دموکراسی خواهانه لطمه زده است. تصویب تحریم های جدید پیش از آغاز دیپلماسی با ایران تلاش های پرزیدنت اوباما را تضعیف خواهد کرد و فضای عدم اعتماد را مسموم و تقویت و بخت توفیق دیپلماسی را کاهش می دهد.»
«وال استریت ژورنال» در تاریخ 26 مارس 2009 زیر عنوان «دیپلماسی بدون تحریم های سخت تر در زمینه انرژی شانسی ندارد » نوشته بود: «در چارچوب یک قانون کلی تحریم های اقتصادی وسیله ضعیفی است که سیاست خارجی در اختیار دارد... این یک واقعیت است که ایران گرچه یک صادرکننده عمده نفت است: اما قریب 40 درصد از بنزین مورد نیاز خود را وارد می کند. هرگونه کاهشی در عرضه می تواند به اقتصاد متزلزل ایران آسیبی فوری برساند و می تواند موجب ناآرامی های اجتماعی شود. واقعیت دیگر اینکه عرضه بنزین به ایران توسط تعدادی معدود از شرکت های خارجی انجام می گیرد که همگی تجارت های عمده یی در امریکا دارند.»
تحلیلگران و متخصصان روابط ایران و امریکا بر این باورند که همزمانی تمدید تحریم های مصوب کنگره از سوی «باراک اوباما» که با شعار «تغییر» و تاکید بر «تعامل» به قدرت رسیده است، با تلاش های مجلس نمایندگان امریکا برای تشدید تحریم ها علیه ایران می تواند بخشی از یک «راهبرد فراگیر» شامل گفت وگوی مستقیم با ایران باشد. بر اساس توصیه ها و دیدگاه های کارشناسان امریکایی شاید بتوان گفت «تمدید تحریم ها» نه تنها در تقابل با رویکرد تعامل گرایانه «باراک اوباما» نیست، بلکه برای افزایش تاثیرگذاری «مسیر دیپلماتیک» طراحی و تصویب شده است. نکته دیگری که باید به خاطر داشت اینکه در سیاست خارجی ایالات متحده «قدرت نظامی» و «انواع تحریم ها» همواره دو رکن اصلی و پشتوانه «هژمون» این کشور بوده و خواهد بود. از این رو می توان پیش بینی کرد در دوران اوباما در صورت شکست «گزینه های دیپلماتیک» باید «تشدید انواع تحریم ها» را انتظار کشید.