به گزارش خبرگزاری فارس، ویکتور میخایلوف مطلبی درباره منطقه غیرهستهای در اورآسیا در«نزاویسیمایا گازتا» نوشته است که متن آن از نظر خوانندگان میگذرد.
قرارداد درباره تشکیل منطقه عاری از سلاحهای هستهای در آسیای مرکزی با مشارکت قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان به موقع اجرا درآمد، این قرارداد 8 سپتامبر سال 2006 به امضا رسیده و همزمان با عید نوروز امسال رسمیت یافت که این امر بسیار سمبلیک به نظر میآید.
مطابق با این سند، پنج کشور آسیای مرکزی متعهد شدند از تولید، دریافت و استقرار سلاحهای هستهای و عناصر آن یا دستگاههای انفجاری هستهای در خاک خود خودداری کنند، این سند مانع از کاربرد صلح آمیز انرژی اتمی نمیشود، جالب توجه است که این سند در قزاقستان به امضا رسید که این کشور تا اوایل سالهای 1990 صاحب سلاحهای هستهای بود.
در میدان نظامی "سمیپالاتینسک " قزاقستان آزمایشات متعدد سلاحهای هستهای شوروی به عمل آمده بود به علاوه، قزاقستان دومین دارنده بزرگ ذخایر مواد خام اورانیومی جهان است.
اندیشه ایجاد مناطق عاری از سلاحهای هستهای اواسط سالهای 1950 به وجود آمد، در حال حاضر در سراسر جهان چهار منطقه عاری از سلاحهای هستهای در آمریکای لاتین، قسمت جنوبی اقیانوسیه، آفریقا و جنوب شرق آسیا وجود دارند که بیش از 100 کشور عضو این توافقات هستند.
تاکنون فقط اروپا صاحب منطقه غیرهستهای نشده است، اکثر کارشناسان معتقدند که این نتیجه رفتار پیمان ناتو است. این پیمان از ایجاد منطقه غیرهستهای حتی در بخشی از اروپا (بخش شرقی یا جنوبی شرقی) حمایت نمیکند و استدلال میکند که در این صورت اصل امنیت برابر همه اعضای پیمان نقض خواهد شد.
در سال 1993 اسلام کریموف رئیس جمهور ازبکستان از پشت تریبون سازمان ملل ابتکار ایجاد منطقه غیر هستهای در آسیای مرکزی را مطرح کرده بود. متن قرارداد (به اصطلاح "ویرایش سمرقند ") توسط کارشناسان کشورهای آسیای مرکزی هماهنگ شده و از حمایت روسیه و چین برخوردار شد ولی سه عضو دیگر باشگاه هستهای یعنی آمریکا، بریتانیا و فرانسه آن سند را غیرقابل قبول دانستند.
چرا دیدگاه واشنگتن، لندن و پاریس بایستی در نظر گرفته شود؟ قرارداد درباره ایجاد منطقه غیر هستهای از دو قسمت تشکیل شده است. قسمت اول آن را تعهدات ضد هستهای کشورهای عضو تشکیل میدهد.
ولی قسمت دوم شامل پروتکلی است که جزو لاینفک این سند است. روسیه، چین، آمریکا، بریتانیا و فرانسه در این سند متعهد شدند از کاربرد سلاحهای هستهای علیه کشورهای امضا کننده قرارداد خودداری کنند. به عبارت دیگر، کشورهای عضو قرارداد از ضمانت امنیت برخوردار میشوند ولی اعضای غربی باشگاه هستهای از ارائه این ضمانتها خودداری کردند.
علت موضعگیری منفی آنها این بود که کشورهای آسیای مرکزی حق ترانزیت سلاحهای هستهای در شرایط فوق العاده را برای خود محفوظ کرده بودند البته، وجود این اصل در اسناد مربوط به مناطق عاری از سلاح های هستهای تازگی ندارد برای مثال، چنین اصلی در قرارداد "پلینداب " (ژوئن 1995) درباره ایجاد منطقه غیر هستهای در آفریقا قید شده است، در منطقه غیرهستهای آمریکای لاتین نیز همین اصل پیشبینی شده است.
نمایندگان محافل نظامی و دیپلماتیک روسیه توضیح دادند که موضعگیری قدرتهای هستهای غرب مبتنی بر آن است که اکثر کشورهای امضا کننده قرارداد (قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان) عضو سازمان پیمان امنیت جمعی هستند. یکی از اصول این پیمان اعلام میکند که تجاوز به یکی از اعضای سازمان برابر با تجاوز به کل پیمان محسوب میشود. کارشناسان غربی اظهار نگرانی میکنند که ممکن است این کشورها نه تنها از سپر هستهای روسی استفاده کنند بلکه به شمشیر هستهای مسکو نیز دست یابند، مقامات عالی روسیه این احتمال را تکذیب نمیکنند.
مسأله دوم این است که مطابق با کنوانسیون سازمان ملل درباره قراردادهای بینالمللی، اسناد جدید نسبت به اسناد قبلی ارجحیت پیدا میکنند به عبارت دیگر، قرارداد درباره ایجاد منطقه غیر هستهای در آسیای مرکزی باید مهمتر از قرارداد درباره امنیت جمعی محسوب شود. روسیه از این وضع راضی نیست و تأکید میکند که برای قرارداد امنیت جمعی اولویت قائل است.
به عبارت دیگر، روسیه حق استفاده از همه امکانات برای کمک به متحدان را برای خود محفوظ میکند. دولتهای آسیای مرکزی از این برخورد پشتیبانی کردند ولی کشورهای غرب اظهار نارضایتی کردند به عقیده کارشناسان روس، غربیها میخواهند با استفاده از قرارداد درباره منطقه غیرهستهای، موجبات تضعیف قرارداد درباره امنیت جمعی را فراهم کنند.
وزارت امور خارجه روسیه معتقد است که این سند حتی بدون ضمانتهای کشورهای غرب میتواند مؤثر و مفید باشد. آندری نسترنکو سخنگوی رسمی وزارت امور خارجه روسیه اظهار داشت: "روسیه از ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای در آسیای مرکزی و به موقع اجرا گذاردن قرارداد مربوطه استقبال می کند.
این وسیله مؤثری برای تحکیم رژیم عدم اشاعه، امنیت و ثبات در سطح منطقهای و جهانی است ".
وی تأکید کرد که روسیه برای برداشتن گامهای بعدی در این جهت و از حمله در راستای گفتگوها با کشورهای آسیای مرکزی و گروه 5 هستهای در خصوص پروتکل درباره تدابیر امنیت، آماده است.
تاکنون روسیه و چین ضمن ابراز حمایت از منطقه غیر هستهای آسیای مرکزی، آمادگی خود را برای امضای پروتکل درباره ضمانتها اعلام کردهاند. قرار است رایزنیها با کشورهای دیگر ادامه یابد، در رابطه با مناطق غیر هستهای دیگر هم پروتکلهایی درباره تضمین امنیت توسط کشورهای هستهای همزمان امضا نمی شدند.
سابقه حقوقی ارائه ضمانتها با عنایت به احتمال ترانزیت سلاحهای هستهای هم وجود دارد، در زمان خود مسکو ضمن امضای سند ضمانتها برای کشورهای آمریکای لاتین اعلام کرده بود که در صورت ترانزیت سلاح های هستهای از سرزمین آنها، خود را پایبند ضمانتها نخواهد دانست.
به عبارت دیگر، اگر این ترانزیت صورت بگیرد، روسیه از تعهد خود مبنی بر عدم توسل به سلاحهای هستهای علیه کشورهای این منطقه غیرهستهای دست خواهد کشید، از گفتگوی ما با دیپلماتهای بعضی کشورهای آسیای مرکزی معلوم شد که آنها حاضرند این شرط را قبول کنند.
از کشورهای عضو منطقه غیر هستهای جدید تنها قزاقستان در زمان خود محل استقرار سلاحهای هستهای شوروی بود. در فوریه سال 1994 بمبافکنهای راهبردی به روسیه منتقل شدند و 24 می سال 1995 وزیر امور خارجه قزاقستان اعلام کرد که همه سلاحهای هستهای که از زمان شوروی در خاک قزاقستان وجود داشت، نابود شده یا به روسیه انتقال یافته است.
ولی در حال حاضر در قزاقستان درباره مصلحت وضع حقوقی غیر هستهای این کشور بحث میکنند. روزنامه "ترکستان " ضمن اشاره به حق سیاسی و اخلاقی قزاقستان برای داشتن این نوع سلاحها خاطرنشان کرد که در زمان مستقل شدن قزاقستان تنها دو کشور هستهای روسیه و چین در مجاورت آن وجود داشتند ولی اکنون هند و پاکستان به این گروه ملحق شدهاند.
علاوه بر آن، کارشناسان معتقدند که ایران هم مشغول طراحی سلاحهای هستهای است به عبارت دیگر، 5 کشور آسیای مرکزی در محاصره کشورهای هستهای قرار گرفتهاند. آنها فقط میتوانند باور کنند که این کشورها به آنها حمله نکنند.
همین امر باعث میشود که با وجود رسمیت یافتن قرارداد درباره ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای در آسیای مرکزی، بعضی تحلیلگران وارد بحث شدهاند که آیا اعضای قرارداد به مفاد آن پایبند خواهند شد یا خیر. البته، بعید است که قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان ادعاهای هستهای داشته باشند ولی چشمانداز هستهای آستانه و تاشکند یک امر واقعی است برای مثال، قزاقستان قبلاً از تمام زیرساخت لازم برای فعالیت هستهای برخوردار بود. کارشناسان بر همین اساس ادعا میکنند که رژیم غیر هستهای قزاقستان دور از واقعیت است. این کشور به سلاح های هستهای احتیاجی نداشت زیرا کسی امنیت آن را تهدید نمیکرد ولی با گسترش "باشگاه " قدرتهای هستهای این کشور میتواند به توسعه برنامه نظامی هستهای خود برگردد. به گفته کارشناسان، قزاقستان از مقادیر محدود مواد شکافنده و نیز از مواد خام لازم برخوردار است، امکانات علمی و فنی و تجربه لازم نیز وجود دارد.
زیرساخت هستهای ازبکستان ضعیفتر است. 14 سپتامبر 2004 وزارت انرژی ایالات متحده از عملیات محرمانه در جهت انتقال اورانیوم غنی شده از ازبکستان به روسیه خبر داد. در زمان خود این اورانیوم (11 کیلوگرم) برای استفاده در رآکتور پژوهشی VVR-SM با ظرفیت 10 مگاوات در اختیار ازبکستان گذاشته شده بود.
به گفته مراد اسنوف، مدیر مرکز مطالعات راهبردی "ازبکستان و قفقاز " مستقر در سوئد در دوران شوروی، ازبکستان تأمین کننده اساسی سنگ اورانیوم برای صنایع شوروی بود در حالی که در قرقیزستان و تاجیکستان، بخش اتمی دچار انحطاط شده است، تاشکند موفق به حفظ توان خود شد.
اسنوف میگوید: "اسلام کریموف " رئیس جمهور ازبکستان، بخش اتمی کشور را از زورگویی دیوانسالاری مصون کرد.
در شهرهای نوایی، اوچکودوک، ظفرآباد و زرافشان بر خلاف مناطق دیگر ازبکستان، تظاهرات ضد روسی و مهاجرت وسیع روسیزبانان مشاهده نشده بود. آنجا روزنامههای روسی به طور آزاد به فروش میرسد و تلویزیون روسیه پخش میشود. پلیس از مرزهای این منطقه بسته حفاظت میکند ". ازبکستان، یکی از کشورهای "غیرشفاف " در فضای شوروی سابق است که آنجا به راحتی میتوان دور از چشم سازمانهای بینالمللی هر نوع فعالیت را ترتیب داد.
کریموف 100 روز قبل از فروپاشی شوروی روند بهروزآوری نیروهای مسلح و سرویسهای ویژه خود را شروع کرده بود و اکنون ازبکستان، نیرومندترین قدرت نظامی آسیای مرکزی است.
ازبکستان برخلاف کشور آرام قزاقستان، در مجاورت مستقیم افغانستان قرار گرفته است. سازمانهای افراطی و تروریستی بینالمللی علیه این کشور فعالیت میکنند، ازبکستان با ایران که وسایل حمل کننده سلاحهای هستهای آن میتوانند به هر نقطه ازبکستان ضربه بزنند، روابط دوستانهای ندارد. ممکن است این عوامل باعث شود که کریموف یا جانشینان وی از رژیم غیر هستهای امتناع کنند.