مهران قاسمی
سران کشورهای عضو اتحادیه اروپا و آمریکای لاتین اجلاس مشترک سه روزه خود در وین را در حالی با تاکید بر «ائتلاف استراتژیک» میان طرفین پایان دادند که اختلافات بر سر منابع غنی انرژی آمریکای لاتین همچنان باقی مانده است.
در بیانیه پایانی این اجلاس که روز گذشته منتشر شد، مواردی چون موضعگیری مشترک در مورد چند جانبهگرایی، تروریسم، دموکراسی، تکثیر تسلیحات هستهای و حقوق بشر مورد تاکید قرار گرفته و همچنین به صراحت از تعهد طرفین برای «اصلاح درونی و بازسازی سازمان ملل با هدف تقویت مشخصههای دموکراتیک، شفافیت و کارآمدی آن» یاد شده است.
در این بیانیه همچنین با تاکید بر لزوم مبارزه با تروریسم با رعایت قواعد دموکراسی و حقوق بشر آمده است: ملتها وظیفه پاسداری از شهروندان خود را دارند. با این وجود در نبرد علیه تروریسم نباید آنچه را که به دنبال دفاع از آن هستیم، نابود کنیم.
حقوق بشر، قوانین انساندوستانه بینالمللی، آزادیهای اساسی و نقش قانون در نبرد علیه تروریسم باید به صورت کامل لحاظ شوند. تاکید بر رعایت این موارد در حقیقت نوعی مقابله با رویکرد فعلی ایالات متحده در مبارزه با تروریسم تلقی میشود. در بیانیه این اجلاس به مساله انرژی که محور مذاکرات رهبران گرد آمده در وین بود، هیچ اشارهای نشده است.
تصمیم اخیر مورالس، رئیسجمهوری بولیوی برای ملی کردن صنایع گاز این کشور، از جمله مباحثی بود که بر اجلاس وین سایه افکنده بود. اقدام مورالس که باعث ضرر و زیان هنگفت کشورهای خارجی حاضر در صنعت گاز این کشور میشود. به همراه طرح ونزوئلا برای وادار ساختن شرکتهای نفتی حاضر در صنعت انرژی این کشور به پرداخت مالیات هنگفت، عملا باعث شده بود تا 58 رهبر سیاسی حاضر، بیش و پیش از هر چیز ترجیح بدهند به این دو موضوع بپردازند.
رهبران اتحادیه اروپا در این اجلاس به بولیوی و ونزوئلا هشدار دادند که طرحها و تصمیمات اخیر آنها که ناشی از سیاستهای ملی گرایانه افراطی است، میتواند رشد اقتصادی جهان را دچار سکته کند. ولفگانگ شوسل صدراعظم اتریش در همین رابطه طی سخنانی در جمع رهبران حاضر گفت: «همیشه دو راه در زندگی وجود دارد: یا شما بازارهایتان را میگشایید یا نه. انتخاب با شمات.» تجربه نشان داده که جوامعی با بازارهای باز دارای کارکرد بهتری در مقایسه با جوامعی با بازارهای بسته یا محدود شده هستند.» ایوومورالس رئیسجمهوری بولیوی در ابتدای ماه جاری میلادی اعلام کرد که صنایع نفت کشورش را ملی خواهد کرد و بدین ترتیب به شرکتهای خارجی 6 ماه فرصت داد تا یا خاک این کشور را ترک کرده و یا مطابق پیشنهادات دولت بولیوی قراردادهای جدیدی منعقد سازند. وی در توجیه تصمیم خود تصریح کرد که هدف او هدایت درآمدهای نفتی و ثروت های خدادادی این کشور به سمت و سوی مردمان بولیوی و کوتاه کردن دست خارجیان است.
ترکشهای یک تصمیم
تصمیم مورالس اما تنها شرکتهای غربی را هدف نگرفته است. ملی سازی صنعت نفت بولیوی باعث میشود تا شرکتهای بزرگ برزیلی، با حکومتی سوسیالیست و همراه با مورالس، و حتی شرکتهای اسپانیایی ـ که نخستوزیر سوسیالیست آن در میان سیاستمداران اروپایی از معدود حامیان به قدرت رسیدن چپها در قاره لاتین است ـ نیز به شدت متضرر شوند.
مورالس برای آنکه نشان بدهد که هیچ شرکت یا کشوری مجاز به تخلف از قانون جدید نیست، روز پنجشنبه پتروبراس شرکت نفت دولتی برزیل را به فعالیتهای غیر قانونی و انعقاد قراردادهای ناسالم متهم کرد.
با این وجود مورالس در پاسخ به انتقادات به عمل آمده از وی تصریح کرده است که در دیداری با رییسجمهوری برزیل مشکلات را حل و فصل خواهد کرد. او میگوید: «رییسجمهور لولا هم مانند من یک بومی است و درک میکند که علت تصمیمگیری من چیست.» وی در پاسخ به خبرنگاران نیز تصریح کرد که تمایل دارد پتروبراس در این کشور به فعالیت خود ادامه دهد.
همکاری منطقهای
مورالس در حالی که شرکتهای خارجی را تهدید به اخراج کرده اما همزمان قرار است در دیدار با هوگوچاوز در 18 می، قرارداد اکتشاف گاز طبیعی در میادین کاکو، سانتاکروز و کوکابامبا را با وی منعقد سازد. طبق توافقات صورت گرفته دو کشور در زمینه اکتشاف و فرآوری نفت و گاز همکاری های گستردهتری را نیز در آینده انجام خواهند داد. شنیده ها حاکی از آن است که شرکت ملی نفت ونزوئلا در پروژه اکتشاف نفت در بستر رودخانه اورنیکو جایگزین طرفهای غیرلاتین میشود.
تلخکامی اروپاییان
اجلاس وین هر چند با بیانیهای مشترک به پایان رسید، اما واضح بود که موضوع اصلی این اجلاس یعنی انرژی، همچنان محل چالش است.
تونی بلر نخستوزیر بریتانیا در سخنانی خطاب به چاوز و مورالس، از آنان خواست تا به جهانیان نشان دهند که از منابع انرژی در اختیار خود «مسئولانه» استفاده میکنند. وی در کنفرانس خبری تصریح کرد: مهمترین مساله این است که صاحبان قدرت، مسئولیت دارند و باید این مسئولیت را بپذیرند.
ژاک شیراک فرانسوی اما با اشاره به گفت و گوهای دو جانبه با مورالس تصریح کرد که این رهبر چپگرا کاملا مصمم است تا سیاستهای اقتصادیای را که میتواند به تولید و توزیع بهتر ثروت منتهی شود، اجرا کند.
شناسایی حق مسلم!
ناامیدی اروپاییان از توافق با سران لاتین در نهایت باعث شد تا در بیانیه پایانی این اجلاس بندی گنجانده شود که به موجب آن امضا کنندگان «ضمن به رسمیت شناختن حق قانونی کشورها برای مدیریت و تنظیم نحوه استفاده از منابع طبیعی خود» مذاکرات میان طرفین را برای «تقویت مشارکت» و «مدیریت بهتر بخشهای انرژی» ادامه خواهند داد.
سیاستمداران اروپایی هر چند اجلاس وین را با دستهایی خالی ترک میکنند اما امیدوارند با افزایش فشارهای اقتصادی بتوانند آمریکای لاتین را به همراهی و یا در واقع تن دادن به خواستههای خود وادار کنند، خواستههایی که تحقق آنها در دست کشیدن رهبران لاتین از وعده خود به مردم مبنی بر باز توزیع ثروت و بازگرداندن منابع ملی به درون کشور نهفته است.
از تانگو و فوتبال تا دادگاه مردمی
در حاشیه اجلاس مشترک سران سیاسی دو منطقه، برنامههایی جذاب برگزار شد، برنامههایی که شاید توانست خستگی مذاکرات بیحاصل را از تن حاضرین بزداید!
«دادگاه مردمی» برای محاکمه شرکتهای چند ملیتی از جمله برنامههای جانبی بود که با استقبال حاضرین ـ و البته غیر سیاسیون ـ روبهرو شد. اما مسابقه فوتبالی که در آغاز افتتاح اجلاس به دعوت ولفگانگ شوسل برگزار گردید، جذابترین حادثه این 3 روز تلقی میشد.
ایوسانادر از کرواسی، رجب طیب اردوغان از ترکیه، کازیمیر مارسیکیویچ از لهستان، خوزه مانوئل باراسو، رییس اتحادیه اروپا به همراه همتایان بلغاری، رومانیایی و اسلوونی سیاستمدارانی را تشکیل میدادند که هر یک به همراه بازیگری ملی پوش از کشور خود در دیداری نمایشی که عواید آن صرف رسیدگی به وضعیت کودکان خیابانی رومانی و مولداوی خواهد شد، به میدان رفتند.
رقص تانگوی سیاستمداران در روز پایانی اجلاس، رویداد دیگری بود که در کانون توجهات قرار گرفت. سیاستمداران اروپایی و لاتین برای لحظاتی خصومت را کنار گذاشته و دست در دست یکدیگر رقصیدند!
میهمانان خوانده و ناخوانده
اجلاس وین میهمانانی چون ریگو برتامنچو، برنده جایزه صلح نوبل و آلیدا گوارا (دختر ارنستو چهگوارا)، دانیل میتران و اسکار لافونته است. گذشته از این میهمانان که گاه بیش از حاضرین و مدعوین مورد توجه قرار میگرفتند، یک فعال صلح سبز که هنگام گرفتن عکس یادگاری سران حاضر با پوشش غیرمتعارف خود به اعتراض نسبت به سیاستهای زیستمحیطی غرب پرداخته بود، مهمترین میهمان ناخوانده اجلاس وین بود. حضور این زن آرژانتینی در برابر سیاستمداران صف کشیده و دوربینهای متعدد تلویزیونی و خبری، چند دقیقهای به طول انجامیده و وی موفق شد تا پیش از آنکه توسط ماموران امنیتی که به روی صحنه آمده بودند ـ دستگیر شود ـ با در دست گرفتن پلاکارد، پیام خود را در مقابل دیدگان بینندگان مراسم اختتامیه قرار دهد.