مترجم: علیرضا کاشفی
ایده جامعه اسلامى قطعا، گرچه نه کاملا مبتنى بر مفاهیم قرآنى است که ریشه آن به زبان سامى بر مىگردد. لغت عربى امت احتمالا در اصل از لغت “امتو” در زبان آکادى (نک، به فرهنگ لغت جفری) و یا از لغت “اما” در زبان عبرى و یا از لغت “امتا” در زبان آرامى (نک، به اسمهاى خاص یهودی، از حور و وتیزا) اقتباس شده است.
در قرآن کلمه “امت” در اغلب موارد به معناى جامعه بشرى و دینى است گرچه به معناى دیگرى نیز آمده است، مثلا امت در آیه 22 از سوره شورى به معنى هر نظام ارزشى و اعتقادى سنتى و در آیات 32 سوره قصص و 164 سوره اعراف به معناى یک قوم یا قبیله و در آیه 45 سوره یوسف و آیه 18 سوره هود امت به معناى یک دوره و زمان ثابت و مشخص به کار رفته است. در آیه 20 سوره نحل که سخن از حضرت ابراهیم است امت به معناى الگو و سرمشق و سرسلسله به کار رفته و همین کلمه در آیه 38 سوره انعام به در آیه سوره 67 سوره حج خداوند براى هر امتى یک سرى مراسم مذهبى “مناسک” تشریع کرده است که آنها باید مناسک را به جا آورند. (نک، به مقاله مراسم مذهبى و قرآن)
اگر ادعا شود که امت مسلمان در کتاب مقدس اسلام به عنوان امت قرآنى لحاظ شده است ادعاى باطلى نیست گرچه قرآن در هیچ جا صریحا این را بیان نمىکند.
لغت کتاب که به معنى متن مقدس یا کتاب است (نک، به مقاله کتاب) اغلب با جوامع دینى یهود، مسیحیت و مسلمانان اشتراک معنایى دارد. (نک، به مقاله اهل کتاب) وقتى کتاب در ارتباط با مسلمانان به کار مىرود عموما به معناى قرآن است مثل آیات 2 و 4 از سوره بقره “این کتابى است که بدون شک براى تقواپیشگان هدایت است براى آنان که از خدا مىترسند... آنان که به وحى نازل شده به تو “محمد” و به آنچه به انبیاى قبل از تو نازل شده است ایمان دارند” (نک، به مقاله وحى و الهام) و به آخرت یقین.”
در آیه 3 از سوره سجده کتاب به معناى پیام براى کسانى است که قبلا هدایت وموعظه نشدهاند یعنى اعراب بتپرست، (مقایسه کنید با آیات 2 و 6 سوره شعرا آنجا که قرآن واژه الکتاب را جایگزین مىکند) و در آیه 7 از سوره شورى اعلام شده است که قرآن براى هشدار و ترساندن مردم “امالقرى یعنى مکه به زبان عربى نازل شده است.” (نک، به مقاله مکه)
همانگونه که قبلا بیان شد با پایان یافتن دوره وحى لغت امت نه انحصارا بلکه اغلب به مسلمانان اشاره دارد. گرچه امور دیگرى در معناى واژه شناخته شده یا مىشود. ولى توضیحات بیشترى در رابطه با واژه امت آنگاه که با مفاهیم دیگرى مرتبط مىشود داده خواهد شد. (نک، به مقاله امت، نوشته اف- دنی) با این جمعى حیوانات اطلاق شده که این در فهم و دلالت زیستمحیطى و اخلاقى واژه امت بسیار رسا است چرا که پرندگان و حیوانات امتهایى همچون انسانها را تشکیل مىدهند. (نک، به مقاله دنیاى طبیعى و قرآن)
لغت امت هم در آیات مدنى و هم در آیات مکى وجود دارد و تعداد آنها به 62 مورد مىرسد 15 مورد آن به صورت جمع است. این واژه اولین بار در کتاب الاعلام نوشته “نولدکه فرانسوی” در طبقه دوم آیات مکى ظاهر مىشود جایى که او به واژه امتها در دوران قبل و بعد از عصر نزول اشاره دارد. (نک، به مقاله گاه شمارى وقایع و قرآن) ولى بیشترین جایى که “نولدکه” این واژه را مورد بررسى قرار داده است به طبقه سوم آیات مکى مربوط مىشود.
به هر حال این لغت قبل از آنکه براى نامگذارى به کار رود از تنوع معنایى برخوردار بوده است ولى کم و بیش به جامعه تازه مسلمان تحت هدایت محمد(ص)، که به عنوان یک نهاد دینى و سیاسى در دوران مدینه تاسیس شده بود کلمه امت اطلاق شده است. (نک به مقاله مدینه)
آیه 128 از سوره بقره درباره امت مسلمان چنین مىگوید: “جامعهاى که در برابر خدا تسلیم است و آیه 213 همین سوره به امت واحده اشاره مىکند که به عنوان یک جامعه مثالى یا جامعه متحد ممتاز مطرح مىشود. در آیه 92 سوره انبیاء و آیه 143 سوره بقره مومنان به پیام قرآن را به عنوان امت وسط تعریف مىنماید. “جامعهاى میانى و مرکزى که به خوبى به تعادل و توازن مناسبى دست یافته و در ارتباط با خداوند به عنوان یک الگو در میان سایر جوامع قرار مىگیرد.” در آیه 47 سوره یونس آمده است “براى هر امتى رسولى فرستاده شده” (نک، به مقاله رسول) که هم آنها را بیم دهد و هم بشارت (نک، به مقاله نذرات) وجود مفهوم قرآنى امت به معناى گروههاى واقعى بشرى نسلهاى اولیه اسلامى نباید بیش از حد مورد تاکید قرار گیرد. بر اساس دیدگاه “ج وان اس” مفهوم امت که امروزه بسیار مورد توجه مىباشد به سختى ایفاگر نقش بوده است یعنى در نهادهاى قبیلگى و جنگجو نقش زیادى بازى نمىکرده است.