ایران و چین اتحاد عظیمی پدید آورده‌اند

آزاده افتخاری
سی وشش سال پس از آغاز روابط دیپلماتیک ایران و چین، دو کشور به الگویی مثال زدنی در عرصه گسترش روابط خارجی و اقتصادی تبدیل شده اند، که با وجود مشکلات پیش رو شامل فشار ایالات متحده همچنان در جهت تقویت روابط گام برمی دارند. روابط دو تمدن کهن آسیا، به قرن ها قبل بازمی گردد، اما در دوران ظهور اسلام، جاده ابریشم به پل ارتباطی دو کشور و آغازی برای تعاملات اقتصادی، تبدیل شد. پس از برقراری روابط دیپلماتیک تهران پکن 16 اوت 1971 مقامات حزب کمونیست چین آخرین افرادی بودند که پیش از خروج محمدرضا پهلوی از ایران با وی ملاقات کردند و عباس ملکی مدیر موسسه تحقیقاتی خزر این ملاقات را خاطره ای تلخ توصیف می کند که در ذهن ایرانیان به یادگار مانده است. پس از انقلاب اسلامی ایران1357 رشد جمعیت ایران و لزوم واردات کالاهای مصرفی از یک سو و از سویی دیگر تقاضای روزافزون چین برای دسترسی به منابع انرژی و صادرات هنگفت تولیدات ارزان قیمت این کشور فصل نوینی در روابط تهران پکن پدید آورد. همزمان با تقویت روابط دیپلماتیک، تعاملات اقتصادی ایران و چین رفته رفته گسترش یافت و همزمان با سی امین سالگرد آغاز روابط دیپلماتیک دو کشور آگوست 2001 حجم روابط تجاری دو طرف که در دوران قبل از انقلاب حدود 60 میلیون دلار برآورد می شد به 3/3 میلیارد دلار رسید.
تعمیق روابط اقتصادی ایران و چین پس از کلید خوردن پرونده هسته ای ایران، پیچیدگی های سیاسی جدیدی را به همراه داشت.
در سال 2004 در حالی که ایالات متحده تلاش می کرد به بهانه فعالیت های هسته ای ایران، تهدید اعمال تحریم های بین المللی را عملی کند، تهران و پکن تفاهمنامه های کلان و درازمدتی در زمینه انرژی منعقد کردند. در نیمه دوم سال 2004، دو طرف تفاهمنامه ای یک صد میلیارد دلاری برای واردات نفت از میدان نفتی یادآوران ایران منعقد کردند و پس از چندی قرارداد 20میلیارد دلاری خرید گاز مایع از ایران طی یک دوره 25ساله در صدر اخبار جهان قرار گرفت. به عقیده بسیاری از تحلیلگران، چین پس از ایالات متحده دومین مصرف کننده بزرگ انرژی در جهان است که منابع محدود انرژی آن ظرف 10 سال آینده به پایان می رسد. بنابراین حقیقت وابستگی چین به منابع انرژی، تضمینی برای استحکام روابط تهران پکن طی ربع قرن آینده به شمار می آید. از سوی دیگر چین به عنوان عضو دائم شورای امنیت، رای وتوی آن را در اختیار دارد و تعاملات اقتصادی تهران پکن، اهرم فشار ایران در راه مخالفت با سیاست های آمریکا به شمار می آید.
حتی برخی بر این باورند که هجوم کالاهای چینی به ایران یک استراتژی آگاهانه است که ایرانیان برای افزایش بهره وری چین در صحنه رویارویی با آمریکا آن را دنبال می کنند. بنابر آمار منتشر شده حجم روابط تجاری ایران و چین در سال 2005به 2/9 میلیارد دلار رسید و در حال حاضر چین پس از آلمان با در اختیار داشتن 3/8 درصد بازار ایران، بزرگترین صادرکننده به این کشور به شمار می آید. کارشناسان می گویند میزان واردات ایران از چین در فاصله سال های2000تا 2005 بیش از360درصد افزایش یافته و این روند موجب شده که چینی ها در بخش صادرات کالا به ایران گوی سبقت را از ژاپن بربایند.
علی اکبر صالحی نماینده اسبق ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی می گوید: «دو کشور یکدیگر را تکمیل می کنند. آنها صنعت دارند و ما نیز منابع عظیم انرژی را در اختیار داریم.» علاوه بر روابط گسترده ایران و چین در بخش انرژی، دو کشور در زمینه تبادل اطلاعات و انتقال تکنولوژی روز فعالیت می کنند.
به عقیده فرهاد اسدی کاردار ایران در چین همکاری های تهران پکن بسیاری زمینه ها اعم از صنایع پایه و بخش های عمرانی را شامل می شود و هنوز بسیاری از زمینه های همکاری به فعلیت نرسیده است. این درحالی است که ایران و چین به عنوان دو قدرت بزرگ در آسیای میانه اهداف مشترک بسیاری دارند که از جمله آنها می توان به مخالفت دو کشور با بسط هژمونی آمریکا در منطقه اشاره کرد. منافع ملی ایران و چین با حضور نیروهای آمریکایی در آسیای میانه در تضاد است و حمایت چین از عضویت ناظر ایران در سازمان همکاری شانگهای نیز از این واقعیت ناشی می شود. تحلیلگران می گویند: بخشی از روابط ایران و چین به عکس العمل دو کشور در برابر سیاست های آمریکا مربوط می شود. استراتژی جورج بوش کنترل چین و ایران است و این روند یک اتحاد طبیعی میان تهران و پکن پدید می آورد. یکی دیگر از زمینه های همکاری مشترک ایران و چین از نگرانی دو کشور درخصوص گسترش گروه های تندرو ناشی می شود.
گسترش ناآرامی هایی که توسط گروه های تندرو پدید می آید، نه تنها برای ایران با اکثریت جمعیت شیعه بلکه برای چین با 20 میلیون نفر جمعیت مسلمان زنگ خطری است که لزوم همکاری دو طرف را در این زمینه خاطرنشان می سازد. ابعاد همکاری های تاریخی، مذهبی، اقتصادی و تجاری ایران و چین بسیار پررنگ است و به نظر می رسد چین در دوراهی انتخاب ایران یا ایالات متحده همواره تامل کرده و در نهایت راهی را انتخاب کند که منافع درازمدت چین را تامین می کند.