«سازمان همکاری شانگهای» سال 2001 میلادی تاسیس شد و کشورهای چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبسکتان اعضای آن هستند.
«پیمان شانگهای» 5 در سال 1996 میلادی در شانگهای از سوی پنج کشور چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف ایجاد جو اعتماد و کاهش نیروهای مرزی ایجاد شد که 15 ژوئن 2001 میلادی (26 خرداد 1380) با پیوستن ازبکستان نام این پیمان به «سازمان همکاریهای شانگهای» تغییر یافت. اولین اسنادی که در چارچوب این سازمان به امضا رسید توافقنامههای تحکیم تدابیر اعتماد در زمینه نظامی (شانگهای سال 1997) و کاهش نیروهای مسلح در منطقه مرزی کشورهای عضو (مسکو سال 1998) بود.
چین با شوروی سابق سالهای طولانی اختلافات مرزی داشت و این موضوع در دو مورد سبب زد و خوردهای مسلحانه در نوار مرزی چین و شوروی شده بود.
مناطق مورد اختلاف چین در نوار مرزی چهار جمهوری شوروی سابق هم مرز با چین قرار داشت.
پس از فروپاشی شوروی گفت وگوها در این زمینه ادامه یافت و قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با واگذار کردن قسمتی از مناطق مورد بحث به این کشور، قراردادهای مرزی امضا کردند، که اگر چه باعث نارضایتی بخشی از مردم این کشورها شد، اما از سوی شخصیتهای سیاسی کشورهای منطقه به عنوان یک پدیده تاریخی و مهم توصیف شد.
با پیوستن ازبکستان به پیمان شانگهای پنج این سازمان نه تنها به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر نام پیدا کرد، بلکه اهداف و وظایف آن نیز گسترش یافت.
هم اکنون حل مسائل و موضوعات مربوط به امنیت مشترک، همکاریهای سیاسی، تجاری، اقتصادی و فرهنگی از وظایف عمده این سازمان محسوب میشوند.
کشورهای عضو در شرایط جهانی شدن اقتصاد، فعالیتهای خود را هماهنگ به پیش می برند و به طور مشترک به تهدیدهای موجود علیه امنیت و ثبات ان کشورها پاسخ میدهند و در مقابل تروریسم و افراط گرایی مقاومت میکنند.
برای چین همکاری با کشورهای مسلمان و اساسا ترک زبان به جز تاجیکستان در آسیای مرکزی که در این سازمان شکل گرفته است، در راستای جلوگیری از تمایلات و احساسات تجزیهطلبی ایغورهای ترک زبان و مسلمان منطقه «سین کیانگ» اهمیت ویژه دارد. کشورهای آسیای مرکزی نیز در قالب سازمان شانگهای خود را از خطرهای مختلف موجود، در پناه این دو قدرت حفظ میکنند.
شورای سران کشورها، شورای نخست وزیران، شورای وزیران امور خارجه و همچنین دبیرخانه سازمان واقع در شانگهای و مراکز ضد تروریستی در تاشکند و اقتصادی مستقر در پکن، از جمله ارکان و نهادهای این سازمان هستند.
بر اساس مراحل تصویب اسناد حقوقی سازمان که تا سال گذشته ادامه داشت، میتوان امیدوار بود که از این پس کشورهای عضو به اجرای طرحهای مشخصی خواهند پرداخت.
هماکنون حل مسائل و موضوعات مربوط به امنیت مشترک، همکاریهای سیاسی، تجاری، اقتصادی و فرهنگی از وظایف عمده این سازمان محسوب میشود.
تروریسم، تجزیه طلبی و افراطگرایی برای ثبات و امنیت کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای یک تهدید جدی است و زمینه اصلی تشکیل این سازمان نیز همکاری کشورهای منطقه در مبارزه به این سه عنصر است.
رهبران کشورهای چین، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، تاجیکستان و ازبکستان در سال 2001 میلادی در بیانیه مشترکی هنگام تاسیس سازمان همکاری شانگهای، اعلام کردند توسعه همکاریهای اقتصادی و تجاری میان این کشورها در امتداد جاده ابریشم بخشی از دستور کار این سازمان محسوب خواهد شد. نشست شورای هماهنگی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای دوازدهم فروردین ماه با حضور مقامات کشورهای عضو این سازمان در پکن پایتخت چین برگزار شد.
در این نشست در خصوص برنامه های کاری و مقدماتی اجلاس سران عضو سازمان همکاری شانگهای در «آستانه» پایتخت قزاقستان، تبادل نظر شد.
نشست سران «سازمان همکاری شانگهای» 28 خرداد ماه سال 83 در تاشکند پایتخت ازبکستان تشکیل شد.
در این نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در تاشکند «حامد کرزای» رئیس دولت انتقالی افغانستان همچنین هیاتی از مغولستان به عنوان میهمان شرکت کرده بودند.
همزمان با این اجلاس، مرکز ضدتروریستی سازمان همکاری شانگهای نیز به طور رسمی در تاشکند گشایش یافت. اجلاسهای قبلی سران سازمان سال 2001 در شانگهای، سال 2002 در سنت پترزبورگ و سال 2003 درآلماتی و سال 2004 در تاشکند برگزار شده بود. اجلاس ضدتروریستی منطقهای با حضور نمایندگان «سازمان همکاری شانگهای» یازدهم فروردین ماه در تاشکند، پایتخت ازبکستان، برگزار شد. هدف از برگزاری اجلاس ضدتروریستی منطقهای، استمرار همکاری کشورهای عضو سازمان شانگهای برای مبارزه با «تروریسم»،«تجزیهطلبی» و «افراطگرایی» اعلام شد.
اجلاس گروه ویژهکاری «رشد ظرفیت ترانزیتی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای» از سوی دبیرخانه این سازمان در آژانس روابط اقتصاد خارجی تاشکند پایتخت ازبکستان برگزارشد.
پیوستن ایران، پاکستان و هند به عنوان عضو ناظر این سازمان چهاردهم خرداد ماه سال 84 پس از پایان اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان در «آستانه» پایتخت قزاقستان اعلام شد. سند پیوستن این سه کشور به عنوان ناظر در اجلاس وزراتی امور کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای در آستانه بررسی و مورد تایید قرار گرفت و این سند امروز در آستانه به امضا رسید. جمهوری اسلامی ایران فروردین سال 83 تمایل خود را برای پیوستن به سازمان همکاری شانگهای اعلام کرده بود.
محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهوری وقت ایران در سخنانی در نشست این سازمان در آستانه، گفت: جمهوری اسلامی ایران میتواند بعنوان پل ارتباطی بین سازمان همکاری شانگهای و کشورهای خلیجفارس و حتی اروپا ایفای نقش نماید.