نرگس رسولی
پس از انتشار خبر پیشنهاد عجیب قطر به پاکستان مبنی بر فروش نفت و گاز ارزان به این کشور در ازای کنارهگیری پاکستان از خط لوله صلح، خبر افتتاح خط لوله باکو، تفلیس، جیحان که با حمایت مستقیم آمریکا احداث شده است این تفکر را در ذهن متبادر میسازد که آمریکا با حمایت از همسایگان ایران و با نشان دادن در باغ سبز به متحدان آسیایی خود دست از تهدیدات علنی علیه ایران برداشته و این بار نه به صورت مستقیم که در خفا و غیرعلنی عرصه اقتصادی را به ایران تنگ میکند و مشتریان بازارهای نفت و گاز ایران را بدون هیج نوع دخالت مشهودی از تیررس مذاکرات بازاریابان ایران خارج کرده و به نفع متحدان خود قبضه میکند. خط لوله باکو – تفلیس- جیحان که پروژه 4 میلیارد دلاری مورد حمایت آمریکا محسوب میشود برای انتقال نفت گرجستان و آذربایجان به بازارهای اروپایی این هفته با حضور روسای جمهورآذربایجان، ترکیه، گرجستان به طور رسمی افتتاح خواهد شد.
این خط لوله نفت مناطق دریای خزر را که سومین منبع بزرگ انرژی جهان محسوب میشود به بندر جیحان ترکیه و از آن طریق به اروپا میرساند و وابستگی کشورهای غربی به ذخایر نفت و گاز خاورمیانه و روسیه را کاهش میدهد . این خط لوله که یکی از طولانیترین خطوط لوله نفت در جهان است حدود 1100 مایل معادل هزار و 774 کیلومتر طول دارد و از باکو پایتخت آذربایجان تا گرجستان و ترکیه امتداد پیدا میکند. حدود1074 کیلومتر آن از خاک ترکیه 440 کیلومتر از خاک آذربایجان 260 کیلومتر از خاک گرجستان میگذرد. این خط لوله نهایتا به پایانه نفتی بندر جیحان ترکیه منتهی می شود که در حاشیه دریای مدیترانه قرار دارد و از طریق نفت کشها نفت دریای خزر به کشورهای غربی منتقل میشود. اولین کشتی نفت کش در چهارم ماه ژوئن گذشته به منظور آزمایش این مسیر از بندر جیحان به مقصد ایتالیا بارگیری کرد.
خط لوله باکو – تفلیس – جیحان قابلیت حمل سالانه 50 میلیون تن نفت خام را دارد اما به نظر نمیرسد که در کوتاه مدت بتواند با تمام ظرفیت کار کند. ماه گذشته قزاقستان قراردادی برای پیوستن به این خط لوله امضا کرد و متعهد شد سالانه 5/7 میلیون تن نفت به این خط لوله تزریق کند و آن را در بلند مدت به 20 میلیون تن در سال افزایش دهد این خط لوله توسط کنسرسیومی بینالمللی به رهبری بریتیش پترولیوم انگلستان که 30/1 درصد سهام آن را در اختیار داشت ساخته شد و شرکت دولتی سوکار آذربایجان نیز 25 درصد سهام ساخت خط لوله را بر عهده داشت. دیگر سهامداران این خط لوله عبارتند از : اونوکال آمریکا 9/8 درصد استات اویل نروژ 71/8 درصد تی . پی . ای . او ترکیه 53/6 درصد انی ایتالیا 5 درصد توتال فرانسه 5 درصد ایتوچو ژاپن 4/3 درصد اینپکس ژاپن 5/2 درصد کونو کو فیلیپس آمریکا 5/2 درصد و امرادا هس آمریکا 36/2 درصد. فارغ از مزایای اقتصادی خط لوله باکو – تفلیس – جیحان این خط لوله از دیدگاه غرب از اهمیت ژئواستراتژیک برخوردار است و میتواند تسلط دیرینه روسیه بر صادرات نفت خزر را بشکند و موجب انزوای بیشتر ایران در عرصه نفت خزر شود. با وجود تردیدهای گستردهای که در ابتدا نسبت به صرفه اقتصادی و تجاری این خط لوله مطرح میشد آمریکا با حمایت خود از آن و لابی کردن برای عدم پیوستن ایران به این خط لوله موجب اجرایی شدن این خط لوله شد حال آن که مسیر ایران کوتاهتر و کمهزینه تر به نظر میرسید.
طراحی اولیه این خط لوله در اوایل دهه 1990 و به دنبال فروپاشی شوروی آغاز شد و ساخت آن از سال 2000 شروع گردید یعنی تقریبا همزمان با احداث و افتتاح خط لوله نکا – ری ایران که با هدف ایجاد پایانهای برای رساندن نفت کشورهای حوزه خزر به خلیج فارس توسط ایران به منظور درآمد زایی ایجاد شد و تنها دل خوشی مسئولان ایرانی اقتصادی بودن این طرح در مقابل خط لوله باکو – تفلیس و جیحان بود. با این اوصاف به نظر میرسد رایزنان ایرانی چه در صنعت نفت چه در سایر صنایع باید برای بدست آوردن بازار بلند مدت ایران تلاش مضاعفی را به کار ببندد تا این گونه پلتیک های شعارها و اهداف دولت نقش بسته است را دست خوش تغییری بیش از این نکنند . و بتوانیم اهداف دولت را چه در برنامه های توسعهای و چه در چشمانداز بیست ساله تحقق ببخشیم.