سنگینی چشمان ناظران فرهنگی

تفاوت در زردنویسی و عامه‌پسندی
موضوع کارکرد نشریات عامه پسند در ایران اگر چه انکارناپذیر است اما متأسفانه کمتر از آن چه انتظار می رود به آن پرداخته شده است. سال گذشته خبرگزاری ایسنا موضوع روزنامه نگاری زرد یا عامه پسند را در جمع گروهی از کارشناسان علوم ارتباطات به بحث گذاشت. نظرات کارشناسان را در این باره مرور می کنیم:
فریدون صدیقی به عنوان یکی از مدرسان علوم ارتباطات معتقد است روزنامه نگاری عامه پسند را نباید با روزنامه نگاری زرد هم سطح دانست. زیرا، نشریات عامه پسند با ویژگی غالب سرگرمی و هیجان برانگیز در پی جذب مخاطب است اما روزنامه نگاری زرد بیشتر به مطالب دروغین و جنجال سازی می پردازد.
وی معتقد است که اکنون در جامعه ما این تصور وجود دارد که هر نشریه ای به مطالب سطحی و غیرعمیق بپردازد، نشریه زردی است که به دنبال جنجال سازی است.
دکتر میرفخرایی از کارشناسان ارتباطات، روزنامه نگاری عامه پسند را مقوله ای جدا از روزنامه نگاری زرد می داند و می گوید: «در زردنگاری نویسنده در پی منفعت طلبی از جریان های حواشی یک رویداد است اما در روزنامه نگاری عامه پسند نویسنده در پی جذب مخاطب از طریق فراهم کردن مسائل جزیی هیجانی و جذاب است.»
مجید رضائیان مدرس ارتباطات بر این باور است که باید روزنامه نگاری زرد را از عرصه مطبوعات حذف کرد. وی می گوید: «روزنامه نگاری عامه پسند یک روزنامه نگاری اجتماعی است که تمامی اقشار جامعه و صنوف مختلف را تحت پوشش قرار می دهد.
دکتر احمد توکلی از دیگر کارشناسان ارتباطات نیز معتقد است که برخی، روزنامه نگاری عامه پسند را با روزنامه نگاری زرد اشتباه گرفته آن را مورد انتقاد قرار می دهند اما باید به عامه پسندی توجه بیشتری کرد و آن را در ردیف روزنامه های توسعه مدار به شمار آورد.
عامه‌پسندی از منظری دیگر
مجتبی رحماندوست یکی از نویسندگان و پژوهشگران فرهنگی از منظر دیگری به نشریات عامه پسند می پردازد و می گوید: «انتشار این گروه از نشریات را چندان نامناسب نمی دانم. البته اگر برای کسب جایگاه و جلب توجه عمومی بیشتر تلاش می کنند، اشکالی ندارد؛ اما نباید از این نشریات به عنوان ابزاری برای اهانت، توهین و تمسخر به افراد حقیقی و حقوقی استفاده کرد. در این حالت باید با آنها برخورد قانونی صورت گیرد.»
وی ادامه می دهد: «کارکرد مطبوعات عامه پسند را باید مانند دو روی یک سکه دید. اگر بتوانند با توجه به این که بخشی از افکار عمومی را به سمت و سوی خود کشیده اند، ارتباطی سودمند و آگاهی بخش با مردم برقرار کنند این مناسب تقدیر است اما اگر عکس این باشد باید با آن برخورد کرد.»
از یکی از دانشجویان رشته ارتباطات درباره نقش مطبوعات عامه پسند در هدایت افکار عمومی می پرسم، پاسخ می دهد: «نشریات عامه پسند باید با استفاده از رویکرد افکار عمومی در جهت تحقق اهداف نظام در عرصه های فرهنگی و اجتماعی گام بردارند. البته یک شرط اساسی برای حرکت در این مسیر لازم است، باید نگاه منفعت طلبی و تجاری را در این گروه از مطبوعات مهار و بلکه از بین برد.»
وقتی از بایدها در کنترل کارکرد مطبوعات عامه پسند می شنوم، جمله یکی دیگر از کارشناسان به ذهنم خطور می کند که تاکید دارد این نکته را در گزارش یادآور شوم. هم اکنون چند نشریه به مدیرمسئولی یک نفر، با یک گروه همکار در یک ساختمان منتشر می شود.
این دانشجوی ارتباطات معتقد است برخی از مطبوعات عامه پسند منتشره به نوعی در مسیر از بین بردن حرمت ها، تشویق و ترغیب برای هنجارشکنی و سیاه نمایی ها حرکت می کنند که باید به این حرکت توجه داشت پیش از این که بحران های اجتماعی ایجاد کند!
الگودهی مناسب، نیاز روز جامعه
مروری بر صفحات اول این گروه از نشریات نشان می دهد که آنان با انتخاب تیترهای سیاه و درشت به بزرگنمایی موضوعات می پردازند. بسیاری از کارشناسان در این باره انتقادات جدی را بر کارکرد روزنامه نگاری عامه پسند وارد می کنند.
حجت الاسلام صفاتی یکی از پژوهشگران عرصه فرهنگی در این باره می گوید: «نشریات عامه پسند نباید صرفا به انتشار مطالب و اخبار و بزرگنمایی برخی از عناصر یا ارزش های خبری آن ها بپردازند بلکه باید در نگاهی هشدارآمیز نسبت به شکل گیری پدیده های اجتماعی در کنار خبر، مطالب یا تحلیل هایی کارشناسانه منتشر کنند تا مخاطب با کنار هم گذاردن آن ها یک الگوی مناسب رفتاری و شخصیتی را برای خود انتخاب کند.
وی معتقد است در شیوه کنونی مطبوعات عامه پسند به نوعی به رویدادها می پردازند که صرفا به قربانی شدن بسیاری از ارزش ها، تحریف فرهنگی و نگاه عمومی جامعه و بروز کج روی های اجتماعی می انجامد.
حجت الاسلام صفاتی با نگاهی ظریفانه هشدار می دهد که نگارش محاوره ای در مطبوعات عامه پسند اگر چه سبب جذابیت مطالب آنها شده است اما توجه داشته باشیم که اصرار بر این نگارش آسیب جدی به زبان و ادبیات کنونی جامعه وارد می کند.
وی بر این نکته تاکید می کند که هم اکنون برخی از کلمات جوانان برای والدین نامفهوم است!
مرزبندی عامه‌پسندی با ابتذال‌گرایی
اگر چه در تعریف نشریات عامه پسند بر به کارگیری شیوه نگارشی سطحی و عامه فهم تاکید شده است اما از این تعریف نباید این استنباط شود که عامه پسندی می تواند ابتذال نویسی هم باشد.
دکتر محمدی در این باره می گوید: «مطالعه اجمالی برخی از اخبار و گزارش های این گروه از نشریات درباره رویدادها و حوادث نشان می دهد که متأسفانه مطبوعات عامه پسند در کشورمان تا حدودی به زردنویسی نزدیک شده اند و این نکته نگران کننده است.
دکتر بهمن امامی هم با اشاره به این که گرایش به زردنویسی می تواند یک تهدید اجتماعی برای جامعه باشد می گوید: «مخاطبان نشریات زرد به جای همکاری و همدلی به نوعی ستیزه جویی را می آموزند. از نظر سیاسی نیز به سوی بی تفاوتی سوق داده می شوند. نشریات زرد ضربه بسیار شدیدی بر نوجوانان و جوانان وارد می کند.»
آمار سخن می‌گوید
نتایج یک تحقیق دانشجویی درباره موضوعات مورد توجه برخی از هفته نامه های عامه پسند و اجتماعی نشان می دهد که موضوع قتل با 6/66 درصد بیشترین حجم اخبار و گزارش های توصیفی هفته نامه «الف» را به خود اختصاص داده است. این موضوع در نشریاتی مانند «ن» با 5/60 درصد، «م» با 55درصد، «هـ» با 8/46 درصد، «م» با 8/42درصد، «ن» با 4/40 درصد، «ب» با 40درصد، «س» با 4/38 درصد، «دال» با 7/35 درصد، «الف با 2/27 درصد و «ج» با 2/22 درصد مورد توجه بوده است.
ساماندهی عملکردها
بررسی آمار منتشره در سال 1383 از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گواه این مدعاست که تا پایان سال 83 نزدیک به 120 نشریه با موضوعیت مشخص «عامه پسند»، «سرگرمی»، «خانوادگی»، «جوانان» و «اجتماعی» مجوز انتشار دریافت کرده اند. براساس این آمار نزدیک به 50نشریه با موضوعیت عامه پسند از ارشاد مجوز گرفته اند که از این تعداد 34 نشریه به صورت سراسری، 30نشریه به صورت بین المللی و 10نشریه به صورت استانی منتشر می شوند. همچنین تعداد نشریات سرگرمی 18عنوان، نشریات خانوادگی 13عنوان، نشریات جوانان 12عنوان و نشریات اجتماعی 27عنوان بوده است که بدون تردید این آمار طی سال های اخیر رشد قابل توجه و قابل تاملی داشته است. به جرأت می توان نوشت که این گروه از نشریات در موضوعات اجتماعی و حوادثی بسیار نزدیک به هم حرکت می کنند.
حجت الاسلام رحیمیان عضو هیئت منصفه با تاکید بر ضرورت ساماندهی عملکردها می گوید: «باید چارچوب ها را روشن تر تبیین کرد. چگونه است که برای صدور مجوز کسب در عرصه موادغذایی و خوراکی سخت گیری های شدیدی صورت می گیرد اما در عرصه تولید مواد فکری و مورد نیاز روح و روان جامعه این سخت گیری ها وجود ندارد.
جعفر دمیرچی روزنامه نگار و پژوهشگر در این باره معتقد است که ساماندهی این امور وظیفه هیئت نظارت بر مطبوعات را سنگین تر می کند. وی می گوید: به نظر می رسد تعداد قابل توجهی از این گروه نشریات به دلیل عدم نظارت موثر و مناسب به صورت رها شده، در عرصه اطلاع رسانی حرکت می کنند. در حالی که ضرورت اعمال نظارت مسئولان ایجاب می کند اختیارات این هیئت افزایش یافته و کمیته های نظارتی- تخصصی به عنوان زیرمجموعه هیئت نظارت بر مطبوعات با ارائه گزارش های سریع و دقیق، زمینه کنترل و نظارت را گسترش دهند.