فاطمه ستوده: محسن کدیور در سومین بخش از سلسله نشست های «قرآن و انسان معاصر» که در حسینیه ارشاد برگزار می شود، این بار به موشکافی بحث «انسان و سنن الهی» پرداخت. این موضوع که در ادامه دو بخش قبلی «انسان معاصر در مواجهه با مباحث هفت گانه قرآنی» و «رابطه انسان و خداوند» مطرح شده است، این بار نگاهی ویژه به سنت های الهی دارد چرا که به زعم کدیور به این مبحث تا به حال کمتر پرداخته شده است.
محسن کدیور در ابتدای صحبت هایش با اشاره به این که دینداری همان خدا محوری است و مقوم مسلمانی، نیازمند به خداوند و تسلیم خدا بودن است سئوال هایی را مطرح کرد که گشایش مسیر تعریف سنت را آسان می کند سئوال هایی از این دست که «خدا در جهان چگونه تصرف می کند در ارتباط با انسان خداوند چگونه در جهان حضور پیدا می کند و به بندگانش یاری می رساند و...»این استاد دانشگاه سپس به تعریف معنای سنت در لغت پرداخت: «در معنای ساده، سنت به معنای قاعده، اصل، طریق، روش و مشی است. این واژه با سن به معنای دندان و سنان به معنای نیزه و نیز مسنون هم خانواده است. اما به طور کلی به معنای روش است چنان که سنت الرسول به معنای سیره پیامبر است. سنت حاکی از یک امر مکرر است، امری که می توان آن را پیش بینی کرد و این شبیه ویژگی های علم است. گاهی واژه سنت در مقابل مدرنیته مطرح می شود که در اینجا به معنای امر گذشته، اعم از امور دینی و غیر دینی است. گاهی هم منظور از سنت در ادبیات دینی «روش پیامبر» در مواجهه با امور مختلف است.» وی پس از مباحث مقدماتی به ارائه چارچوب نظری بحث پرداخت، اصول و قواعدی که پایه مباحث بعدی را استوار می کند: «اصل اول، خداوند جهان را براساس قواعد، ضوابط و سنن اداره می کند. خداوند آفرینش و تدبیر جهان را با تقدیر و برنامه مشخص پیش می برد.
اصل دوم، این قواعد و سنن به «تفصیل و یا اجمال» توسط انسان قابل کشف است. ما بالوجدان امکان کشف بسیاری از این سنت ها را داریم برخی ابعاد بعضی از سنت ها به تفصیل برای انسان ها ملموس شده است و جزئیات بسیاری از سنن هنوز بر آدمی مجهول است. سننی که بر عالم غیب حاکمند را باید «او» خود بگوید و از آن سرای پررمز و راز پرده بردارد. اما بسیاری از سنت هایی که در عالم شهادت جاری اند را به تفصیل می توانیم کشف کنیم.
اصل سوم، به «برخی» از این قواعد و سنن و نه همه قواعد و سنن در قرآن اشاره شده است، بنابراین نباید گمان کنیم که برای کشف سنت های الهی صرفا باید در قرآن جست وجو کنیم. اشتباهی که بسیاری از متشرعان و اهل ظاهر و اخباری ها آن را مرتکب شده اند. خداوند علاوه بر کتاب تشریع که توسط پیامبران در اختیار انسان گذاشته کتاب دیگری دارد به نام کتاب تکوین که توسط رسولان باطنی یعنی عقل ما انسان ها قابل درک است. سنت های الهی در هر دو کتاب آمده است و منحصر به کتاب تشریع قرآن نیست.
اصل چهارم، سنت های الهی مورد اشاره در قرآن قابل استخراج، دسته بندی و تبیین اند. این سنن لزوما با عنوان مشخص سنن الهی نیز ذکر نشده اند. مهم استخراج این سنن براساس شاخص های سنن الهی است.
اصل پنجم، شناخت سنن الهی در آشنایی با نحوه حضور، دخالت، و تصرف خداوند در جهان ضروری است. بدون اطلاع از سنت ها یعنی امور تکرارپذیر قابل پیش بینی حاکم بر افعال الهی ما اشتباهات گذشتگان را تکرار می کنیم و از پندهای الهی عبرت نمی گیریم. دین ورزی بدون توجه به سنن الهی همانند دخالت در امور طبیعی بدون اشراف بر ضوابط علمی نتایج وخیمی در پی دارد.
اصل ششم، کلیه امور تجربی و بسیاری از علوم انسانی کوششی انسانی برای کشف سنن الهی اند. به عبارت دیگر قواعد علمی حاکم بر جهان طبیعت یا ضوابط علمی حاکم بر رفتارها یا مناسبات انسانی برداشتی بشری از سنن الهی است. البته انسان در قرائت خود از کتاب تکوین همانند برداشت هایش از کتاب تشریع احتمال خطا دارد، اما قدم به قدم به شناخت بیشتر این سنن الهی نزدیک تر می شود.
اصل هفتم، سنن الهی که در قرآن مورد بحث اند و ما از آنها به سنن الهی وحیانی یاد می کنیم، در مقابل سنن الهی علمی مستخرج از کتاب تکوین اند. سنن الهی وحیانی به دو دسته انسانی و غیرانسانی مرتبط با آسمان و زمین و حیوانات و... تقسیم می شوند. این سنن وحیانی انسانی هم به دو شکل فردی و اجتماعی مورد توجه قرآن قرار گرفته اند. قرآن به سلوک اجتماعی انسان در بحث «امم» پرداخته است.
اصل هشتم، سنن الهی غیر مرتبط با انسان نیز تنها بر سبیل اشاره در قرآن آمده که آن هم برای عبرت آدمیان است، والا وجهه نظر اصلی قرآن نبوده است. سنت های وحیانی انسانی هم از آنجا که ارتباط تنگاتنگی با «هدایت» دارد، بسیار مورد توجه قرآن است و از کتاب هدایت انتظار می رود که به سنن الهی این حوزه به تفصیل پرداخته باشد.» کدیور با قرائت و تفسیر دوگانه های «فلن تجد لسنت الله تبدیلا و لن تجد لسنت الله تحویلا» که سه بار در قرآن تکرار شده سنن الهی را تبدیل ناپذیر تبدیل از عذاب به نعمت و برعکس و تحویل ناپذیرتحویل مصداق سنت از مرتکب عمل به دیگر افراد دانست. این روشنفکر دینی با بیان این که «دینداری در گرو شناخت این سنن است و معرفت دینی هنگامی به کمال می رسد که مومنان با این سنت های الهی آشنا باشند و دین ورزی خود را با میزان سنن الهی تنظیم کنند»، در پاسخ به سئوال یکی از مخاطبان گفت: «سنت های الهی تغییرناپذیرند، اما معرفت ما از سنن الهی امری بشری، خطا پذیر و در مسیر تکامل است. فهم ما از سنن الهی همانند احکام ظاهری و خود سنن همانند احکام واقعی است.» او تصریح کرد: «در دوران مدرن تنها راه حفظ و ارتقای دینداری و دین ورزی آشنایی و رعایت دقیق سنن الهی است.»