آتهران و مسکو 26سپتامبر 2006میلادى (چهارم مهرماه جارى) براى پنجمین بار توافقنامه اى را امضا کردند که بر اساس آن روسیه متعهد شد تا پایان سپتامبر 2007میلادى (شهریور 86واحد اول نیروگاه اتمى بوشهر را بصورت آزمایشى راه اندازى کند. بر اساس این توافقنامه نیروگاه اتمى بوشهر در نوامبر میلادى (آذر 86راه اندازى نهایى خواهد شد و شش ماه پیش از این تاریخ، بنابر اعلام منابع روسى مسکو 163بسته سوخت هسته اى به وزن 80تن به این نیروگاه ارسال خواهد کرد. سه ماه پس از بهره بردارى این نیروگاه برق هسته اى وارد شبکه سراسرى برق کشور خواهد شد.
این توافقنامه دستاورد سفر دو روزه رضا آقازاده، معاون رییس جمهورى و رییس سازمان انرژى اتمى بود که سوم و چهارم مهرماه در راس هیاتى متشکل از معاونان خود محمد سعیدى، معاون امور بین الملل محمود جنتیان، معاون نیروگاهها و اسماعیل خلیلى پور، رییس مرکز نظام ایمنى هسته اى و جمعى از کارشناسان به مسکو رفت و پس از دو دور مذاکره با سرگئى کرینکو، رییس آژانس فدرال اتمى روسیه این توافقنامه را امضا کرد.
همچنین قرار شد کرینکو اوایل دسامبر سال جارى میلادى (آذر 85به تهران سفر کند تا با همتاى ایرانى خود روند کار تکمیل نیروگاه را بر اساس گزارش هاى ماهانه اى که معاونان دو طرف ارایه مى دهند بررسى کنند و در صورت امکان زمان راه اندازى نیروگاه را جلو بیندازند.
توافقات قبلى
14سال پیش یعنى در 25اوت 1992میلادى در زمان ریاست جمهورى اکبر هاشمى رفسنجانى در ایران و بوریس یلتسین در روسیه دو کشور تهران و مسکو موافقتنامه جامع همکارى هاى هسته اى را امضا کردند که بر اساس آن شرکت روسى «اتم استروى اکسپورت» حدود سه سال بعد یعنى هشتم ژانویه 1995میلادى عملیات ساخت نیروگاه اتمى بوشهر را آغاز کرد.
در این زمان الکساندر میخائیل اف، ریاست آژانس فدرال اتمى روسیه و رضا امراللهى، ریاست سازمان انرژى اتمى ایران را برعهده داشت.
مسکو به تهران تعهد داد ظرف پنج سال یعنى تا سال 2002میلادى نیروگاه بوشهر را به مرحله راه اندازى برساند.
سه سال بعد یعنى در سال 1998میلادى در حالیکه روسیه یوگنى آدامف را به ریاست آژانس فدرال اتمى خود و تهران رضا آقازاده را براى ریاست سازمان انرژى اتمى برگزیده بود تهران و مسکو در خصوص الحاقیه اى بر قرارداد به توافق رسیدند و این بار آدامف که دانش آموخته دکتراى مهندسى طراحى نیروگاههاى اتمى بود متعهد شد که حدود ماه دیگر یعنى تا سال 2002میلادى نیروگاه بوشهر را به مرحله راه اندازى برساند.
مدتى بعد الکساندر رومیانتسف جانشین آدامف شد و تعهد کرد که تا دسامبر 2003میلادى نیروگاه اتمى بوشهر به بهره بردارى برسد.
رومیانتسف پس از مدتى مجددا متعهد شد که تا آوریل 2006میلادى، نیروگاه را تکمیل و به مرحله بهره بردارى برساند. تا اینکه ولادیمیر پوتین رییس جمهورى روسیه در آذر سال ،84سرگئى کرینکو 42ساله فارغ التحصیل رشته مهندسى ساخت کشتى در مقطع کارشناسى ارشد را به ریاست آژانس فدرال انرژى اتمى روسیه منصوب کرد.
در پى این انتصاب آقازاده رییس سازمان انرژى اتمى ایران محمد سعیدى، معاون امور بین الملل و برنامه ریزى خود را در همان ماه به مسکو فرستاد تا مذاکراتى با رییس جدید آژانس فدرال اتمى روسیه داشته باشد.
سعیدى پس از ساعت ها مذاکره با کرینکو به تهران بازگشت و اعلام کرد که کرینکو در مقایسه با روساى پیشین آژانس فدرال اتمى روسیه مصمم است تا نیروگاه اتمى بوشهر را هرچه زودتر به مرحله بهره بردارى برساند.
نگاهى به دلایل تأخیر در راه اندازى نیروگاه بوشهر
روسیه در حالى تکمیل نیروگاه بوشهر را برعهده گرفت که سیستم آن قبلا توسط آلمان طراحى و ساخته شد. لذا به گفته مسوولان چند سال براى تبدیل سیستم نیروگاه اتمى بوشهر از سیستم آلمانى به روسى وقت صرف کرد.
همچنین شرکت پیمانکار روسى یعنى شرکت «اتم استروى اکسپورت» از زمان شروع این پروژه علاوه بر مشکلات مدیریتى و فنى دچار مشکلات مالى نیز بوده است.
مشکلات اقتصادى نیز که گریبانگیر دولت روسیه بوده موجب شده است چندین بار این شرکت به بخش خصوصى و دولتى واگذار شود.
هم اکنون نیز دولت روسیه براى حمایت از این شرکت آن را به بخش دولتى واگذار کرده است.
اگر چه مقامات تهران هزینه تمام شده تکمیل این پروژه را هنوز اعلام نکرده اند، اما کارشناسان معتقدند تکمیل یک نیروگاه مشکل تر و پرهزینه تر از ایجاد یک نیروگاه جدید است.
شاید از همین رو باشد که آقازاده در سفر به مسکو پیش از شروع رسمى مذاکرات اظهار داشت: اگر من در زمان امضاى این قرارداد مى بودم امضاى آن را توصیه نمى کردم.
در هر حال تصمیم به تکمیل نیروگاه بوشهر از تصمیمات دولت هاى گذشته است و به رغم آنکه تهران تعهدات مالى خود را براى راه اندازى این پروژه به موقع انجام داده است اما هنوز این نیروگاه آماده بهره بردارى نیست.
تأخیر دوباره یا عمل به تعهد
سوال اصلى این است که با توجه به اینکه گفته مى شود حدود 92درصد امور نیروگاه بوشهر انجام شده چه مدت زمان براى تکمیل این نیروگاه لازم است و آیا روسیه این بار به تعهد خود به موقع عمل مى کند؟
رییس سازمان انرژى اتمى در سفر اخیر خود پیش از شروع رسمى مذاکرات با مقامات روسى مدت زمان شش ماه را براى تکمیل این پروژه کافى مى داند و اعلام مى کند چنانچه روسیه این نیروگاه را زودتر تکمیل نکند تهران در این زمینه اقدام مى کند. مقامات مسکو نیز با توجه به پیشرفت هاى جمهورى اسلامى ایران در زمینه فناورى صلح آمیز هسته اى و نیز تاخیرهاى مکرر خود در راه اندازى بوشهر این بار دولت روسیه براى راه اندازى این نیروگاه به تهران تعهد داد.
آقازاده و معاونانش در این سفر همچنین توانستند با موافقت طرف روسى بخشى از کارهاى باقى مانده نیروگاه از جمله تامین کابل ها را به تهران واگذار کنند تا در روند تکمیل این پروژه تسریع شود.
کارشناسان همچنین معتقدند نکته دیگرى که در مورد مساله راه اندازى نیروگاه بوشهر وجود دارد این است که اگرچه مقامات مسکو بارها اعلام کرده اند که تکمیل این نیروگاه ارتباطى با مسایل سیاسى پرونده هسته اى ایران ندارد و حتى تلاش مى کنند در روند مذاکرات ایران با کشورهاى 1+5نقش مثبتى ایفا کنند اما واقعیت این است که وضعیت پرونده هسته اى بى تاثیر بر نحوه عمل روسیه در ساخت این نیروگاه نیست.
علاوه بر مساله راه اندازى نیروگاه بوشهر روسیه همچنین اعلام کرده است که آمادگى دارد در ایجاد سایر نیروگاههاى اتمى ایران مشارکت داشته باشد.
گرچه تسریع در تکمیل نیروگاه بوشهر جبران تاخیرها در راه اندازى این نیروگاه و میزان نقش آفرینى مسکو در مذاکرات 1+5به سود ایران مى تواند تعیین کننده میزان مشارکت روسیه در پروژه هاى آینده ایران باشد اما تهران همچنان که معاون امور بین الملل سازمان انرژى اتمى مى گوید باید بهترین تجربه ها را تکرار کند.