دکتر سیداصغر کیوان حسینی، استاد یار دانشگاه فردوسی ( مشهد)
ارزیابی جایگاه بسیج در مجموعه اندیشههای دفاعی حضرت امام خمینی (ره)، به ویژه از زاویه اصول و فرمول دفاع همهجانبه، از طریق بررسی نظریه "بازدارندگی مبتنی بر بسیج مردمی" به غنای نظری بحث خواهد افزود: در همین ارتباط توجه به سابقه اهتمام به مقوله "نظامیگری مبتنی بر توان مردمی" در آثار حضرت امام راهگشا خواهد بود. در این زمینه آثاری چون "کشف الاسرار" و "حکومت اسلامی" شواهد مشخصی را ارائه میدهند. فرمان تشکیل بسیج در اولین ماههای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، از اراده و بصیرت امام (ره) در خصوص بازنگری در ساختار دفاعی کشور حکایت دارد؛ ابتکاری خاص که به کمک تأکید مکرر ایشان بر پویایی و نوآوری این نهاد مردمی در حوزههای آموزش نظامی، عقیدتی،... از بالندگی لازم برخوردار شد. در این میان پافشاری بر اهدافی چون فرهنگسازی ملهم از شهادتطلبی قابل تأمل است.
کلید واژگان
بسیج، امام خمینی (ره) دفاع همهجانبه، راهبرد
مقدمه:
اهتمام حضرت امام خمینی (ره) نسبت به مقوله بسیج، به ویژه از زاویه رویکرد ایشان نسبت به مسئله "دفاع همه جانبه"، در چارچوب الگوی نظری و عملی آن حضرت، مورد منحصر به فردی را متذکر میشود. در واقع؛ ارتباط مفهومی و محتوایی این دو، از آنجا آشکار میشود که امام خمینی (ره) در اولین بیان صریح در باب دفاع همه جانبه، بلافاصله بعد از اشاره به این راهبرد، از بسیج سخن میگوید:
ِ"... ولی در شرایط عادی باید با سعه صدر و به دور از حب و بعضها به این مسائل پرداخت... و تجارب را به دیگران منتقل ساخت و در تجهیز کلیه آحاد و افراد این کشور و براساس اصول و فرمول دفاع همه جانبه و تا رسیدن به تشکیل واقعی و حقیقی بسیج بیست میلیونی کوشش نمود."
(صحیفه نور، ج21، ص19)
اولاً؛ همانگونه که اشاره شد، از سیاق تعبیر حضرت امام خمینی (ره) مشخص میباشد که دفاع همه جانبه، به عنوان استراتژی مقابلهگری در برابر تهاجم همه جانبه دشمن، در کنار بهرهگیری از توانمندیهای نظامی و دفاعی نیروهای مسلح، کماکان نیازمند نقش مکمل بسیج به عنوان مهمترین نماد توانمندی دفاعی مردمی خواهد بود؛
ثانیاً؛ بهرهگیری از توانمندی بسیج، مختص به زمان و صحنه رویارویی مستقیم با دشمن نیست. در واقع؛ در زمان صلح باید فضای مناسب را برای نقش آفرینی نیروهای متشکل مردمی در عرصه دفاع فراهم آورد.
ثالثاً؛ تأکید بر تعبیر "ارتش بیست میلییونی"بیش از تعیین و تحدید کمی، بر ضرورت تداوم برنامهریزیهای دفاعی و امنیتی با هدف جذب هر چه بیشتر صنوف مردمی به سوی این مهم دلالت دارد؛ جاذبهای فراگیر که باید از هر نوع جهتگیری ملهم از حب و بغض طیف گرایانه بری باشد.
مقاله حاضر درصدد واکاوی چگونگی معنایابی بسیج در تفکر دفاعی امام خمینی (ره) برآمده است. در مسیر بررسی این الگوی ارتباطی، در ابتدا به "استراتژی بازدارندگی مردمی" اشاره خواهد شد. در ادامه، پیشینه توجه حضرت امام (ره) به مقوله توانمندیهای نظامی مردمی در فضای قبل از پیروزی انقلاب مورد توجه قرار میگیرد. زمینههای صدور فرمان شکلگیری بسیج و کار ویژههای متنوع این نهاد مردمی از زادویه رهنام? دفاع همه جانبه، از دیگر محورهای مقاله حاضر خواهد بود.
الف ـ "بسیج"، مهمترین نماد بازدارندگی"
به نظر میرسد که بهترین چارچوب نظری برای تبیین جایگاه بسیج در قاموس دفاعی حضرت امام خمینی (ره)، راهبرد "بازدارندگی مردمی" است. در مورد ماهیت استراتژی بازدارندگی مردم، باید اشاره کرد که "این استراتژی در زمره مهمترین راهبردهای دفاعی کشورهایی محسوب میشود که در معرض خطر تهاجم یا تجاوز دشمن بالقوه قرار دارند. این سیاست از دو بعد دفاعی و تبلیغی تشکیل شده است. در بعد دفاعی، کشور در معرض هجوم، میکوشد با افزایش منابع داخلی قدرت و بسیج عُده و (نیروهای نظامی و مردمی) و عّدّه[عدّه] (تسلیحات و جنگ افزار)، برتری قدرت بسیج یافته و در دسترس خود را بر توان نظامی بالقوه دشمن نشان دهد که تا از این رهگذر، او را از اقدام تجاوزکارانه یا از تداوم اشغال بازدارد و با به رخ کشاندن نیروی مقاومت مردمی و قابلیت آماده سازی نظامی از طریق بسیج دفاعی و تشکل نیروهای غیرنظامی، در اراده تجاوزگری دشمن تزلزل ایجاد کند و او را از اقدام به هجوم یا تجاوز احتمالی برحذر دارد.
ب ـ نگرش فقهی ـ سیاسی امام (ره) به "بسیج
براساس تامل در آثار و مواضع حضرت امام خمینی (ره) در زمان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، میتوان به قراین مشخصی در خصوص ضرورت اتکا بر "توانمندی نظامی مبتنی بر اراده و عمل تودههای مردمی" دست یافت. در این زمینه دو کتاب "کشف الاسرار" و "حکومت اسلامی" که به ترتیب به سالهای 1320 و دوره تبعید ایشان در عراق تعلق دارد، قابل توجه است. در کشف الاسرار ایشان از دو نوع الگوی نظامیگری در قالب نظامهای "اختیاری" و "اجباری" سخن میگوید؛ که در این میان مضامینی چون "حضور مردم در صحنه دفاع و جنگاوری" به ویژگی مشترک دو نظام پیش گفته تبدیل شده است. در همین زمینه باید از تعابیر دیگری چون "حضور توده مردم در صحنه جهاد و دفاع در جهت اطاعت خدا" سخن گفت. این دیدگاه در قالب تعابیری به ظاهر متفاوت اما با سوگیری مشترک در کتاب ولایت فقیه تکرار میشود. در این زمینه باید به اشاره صریح ایشان به آیه "و اعدوا لهم ما استعطعتم[استطعتم] من قوه و من رباط الخیل" و تاکید بر "غفلت مسلمانان از ضرورت تهیه و تدارک نیروهای مسلح و دفاعی و امر آمادهباش و مراقبت همیشگی در دوره صلح و آرامش" (ولایت فقیه، صص 24 ـ 25)، توجه داشت که بیانگر تداوم دفاعی ایشان بر محور بسیج عمومی و مردمی است.
در کنار دیدگاههای سیاسی، در مجموعه تفکر فقهی و فتاوی امام خمینی (ره) نیز بر بهرهگیری از توانمندیهای مردمی و نوعی اعلان بسیج همگانی در صحنه دفاع از کیان جامعه اسلامی تاکید میشود. اهتمام بر "ضرورت ایفای نقش مسلمانان در صحنه دفاع و دفع تهدید نسبت به مرزهای بلاد مسلمین و توجه خاص به بهرهگیری از هر وسیلهای در جهت تحقق این مهم" و یا طرح این معنا که "در صورت تغافل و کوتاهی دولتهای اسلامی در مورد مسئله دفاع از سرزمینها و مرزهای جامعه اسلامی، وظیفه ترغیب و تحریک آنان به این مهم، برعهده تمامی مسلمانان و در واقع تمامی افراد کشور است" (ر.ک. به فتاوی امام در باب دفاع جمعی: "جنگ و دفاع در اندیشه امام خمینی (ره)"، ص148ـ 149)؛ نمونههای مهمی را در این ارتباط ارائه میدهد.
ج ـ زمینههای شکلگیری بسیج
برای بررسی زمینههای توجه حضرت امام خمینی (ره) به مسئله حساس بسیج مردمی در فراز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، که به صدور فرمان معطوف به شکلگیری این نهاد در آذرماه 1358 منجر شد؛ باید به محورهای زیر توجه داشت:
1- اهمیت بازنگری در استراتژی دفاع ملی:
پیروزی انقلاب اسلامی، در کنار پیامدهای گستردهای که در سطوح ملی، منطقهای و جهانی پدید آورد، از زاویه بازنگری در الگو و نظام دفاع کشور، ضرورتهای نوینی را پیش کشید. به عبارت دیگر، خارج شدن ایران از گستره پیوندهای امنیتی ـ دفاعی با بلوک غرب و به ویژه آمریکا، در کنار محروم سازی این ابرقدرت از طیف وسیعی از منافع منطقهای و فرامنطقهای، جمهوری اسلامی ایران را نیز با ضرورت طرح جایگزین مناسبی در سطح استراتژی دفاعی مواجه میکرد؛ راهبردی فراگیر که بیش از هر چیز بهرهگیری از توانمندیهای بومی و درونزا را مدنظر داشت. در این شرایط خطیر، تأکید بر الگوی نقشآفرینی مردمی در عرصه صیانت از کیان انقلاب، به شدت قابل توجه بود.
2ـ ضرورت طرح ابتکار دفاعی برای پاسخگویی به تهدیدهای پیشرو:
در کنار تأکید بر اهمیت بازنگری در استراتژی دفاعی ایران اسلامی نوپا که به طور عمده در سطح کلان تصمیمسازی امنیت ملی معنا و هویت مییافت، امام (ره) به عنوان فرمانده انقلاب و سکاندار شئون سیاسی و امنیتی کشور، با ضرورت پاسخگویی و مهار عاجل تهدیدات امنیتی خاصی نیز مواجه بود. در این زمینه شرایط حاصل از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا که با قلیان شور و هیجان انقلابی مردم از یک سو و از سوی دیگر، با تنش عمیق در سطح روابط ایران و ایالات متحده همراه شده بود، قابل تأمل است. به طور منطقی اقدام پیش گفته (اشغال سفارت آمریکا) میتوانست واکنشهای گستردهای را از طرف دولت آمریکا، بویژه از بعد نظامی موجب شود. در این وضعیت، صدور فرمان تشکیل بسیج به فاصله 20 روز از حادثه مزبور، میتوانست زمینههای بازدارندگی مورد نیاز را در برابر ترفندهای خارجی و تحریکات داخلی فراهم آورد.
دـ دفاع همه جانبه
براساس یک تحلیل کلی از الگوی برداشت و طرز تلقیهای حضرت امام (ره) نسبت به بسیج، به ویژه از بعد رهنامه دفاع همه جانبه، میتوان کارکردهای گوناگونی را برای این نهاد انقلابی در نظر گرفت:
1ـ بسیج و بازدارندگی:
براساس ادبیات علمی مربوط به مقوله بازدارندگی، مهمترین بُعد از این مقوله را باید در تأثیرگذاری روانی آن پیجویی کرد. به کلام دیگر، اهداف اصلی از فعالسازی سیاست بازدارندگی زمانی محقق خواهد شد که چارچوب محاسبات و ارزیابیهای طرف مخاطب این سیاست از رابطه میان سود و زیان حاصل از اقدام به تهاجم، به سوی غلبه خسارتها و ضررهای حاصل (از پیشقدمی در اقدام تجاوزکارانه" به طیف سودهای حاصله هدایت شود. ناگفته نماند که این روند تأثیر بخشی روانی و اقناع سازی نسبت به بزرگی ضررها در برابر کوچکی منافع، وجود شرایط دیگری را نیز طلب میکند.
با توجه به نکته پیشین، از منظر دفاعی امام خمینی (ره) نیز کارکرد بازدارندگی بسیج از ظرایف خاصی برخوردار میشود.
در این زمینه باید توجه داشت که از نظر امام (ره) کار ویژه دفاعی بسیج بویژه در عرصه بازدارندگی، منحصر به سیاستهای امنیتی ج.ا.ایران نبوده و گستردهای فراملی و جهانی را دربر میگیرد. عبارتهای[یی] نیز نیاز به هر توضیح در این خصوص را برطرف میکند:
من امیدوارم که این بسیج عمومی اسلامی، الگو برای تمام مستضعفین جهان و ملتهای مسلمان عالم باشد و قرن پانزدهم، قرن شکستن بتهای بزرگ و جایگزینی اسلام و توحید به جای شرک و زندقه و عدل و داد به جای ستمگری و بیدادگری و قرن انسانهای متعهد به جای آدمخواران بیفرهنگ باشد." (نوروزی، 1376، ص163)
"باید بسیجیان جهان اسلام در فکر ایجاد حکومت بزرگ اسلامی باشند و این شدنی است، چرا که بسیج تنها منحصر به ایران اسلامی نیست. باید هستههای مقاومت را در تمامی جهان به وجود آورد و در مقابل شرق و غرب ایستاد." (صحیفه نور، ج21، صص 52 ـ 53)
"قدرتهای و ابرقدرتها و نوکران آنها مطمئن بانشد اگر خمینی یکه و تنها هم بماند به راه خود که راه مبارزه با کفر و ظلم و شرک و بتپرستی است ادامه میدهد و به یاری خدا در کنار بسیجیان جهان اسلام، این پابرهنههای مغضوب دیکتاتورها، خواب راحت را از دیدگان جهانخواران و سرسپردگان که به ستم و ظلم خویش اصرار مینمایند سلب خواهد کرد." (همان)
"اگر بر کشوری ندای دلنشین تفکر بسیجی طنین اندازد، چشم طمع دشمنان و جهانخواران از آن دور خواهد گردید و الا هر لحظه باید منتظر حادثه باشیم." (همان، ص52)
2ـ بسیج و مردمی بودن:
در راستای اهمیت ویژهای که حضرت امام (ره) برای نقش مردم در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی قائل بود، ضرورت پیوند ناگسستنی و دائمی میان بسیج و مردم نیز معنا مییابد. ایشان در چارچوب ضرورت ارتباط مداوم میان نیروهای مسلح و مردم (ر.ک: همان، ج15، صص 8، 69 ـ 63)، همواره بر ریشهیابی بسیج در بطن تودههای مردمی پافشاری میکرد. در واقع؛ این وضعیت را نقطه آغازین و شرط لازم شکلگیری و تقویت روحیه ملی برای فداکاری در مسیر آرمانهای بلند جامعه میدانست:
"ارتش بیست میلیونی و بسیج عمومی که با سازماندهی خود ملت مجهز میشوند، آماده فداکاری در راه اسلام و کشور است." (همان، ج13، صص 80 ـ 84)
3ـ بسیج و ضرورت پویایی و نوآوری مداوم:
در چارچوب نگرش دفاعی حضرت امام خمینی (ره)، پویش و ابتکار آفرینی، دستور کار دائمی صنوف و بخشهای گوناگون نیروهای مسلح محسوب میشود. در همین زمینه بسیج نیز مورد توجه واقع شده است. از نظر ایشان چارچوب نوگرایی و پویایی این نهاد مردمی، محورهای زیر را دربر میگیرد:
ـ آموزش نظامی مستمر و بهرهگیری از آخرین یادگیری فنون نظامی؛ (همان، ج10، ص239)
ـ تقویت و تعمیق مداوم مبانی عقیدتی و علمی نیروهای بسیج (از طریق حوزه علمیه و دانشگاه)؛
ـ زمینهسازی برای ارتقای دائمی روحیه دفاعی و پایمردی در برابر دشمن؛
لازم به ذکر است که براساس ارزیابیهای انجام شده، در میان شاخصها و اهداف تربیتی و اخلاقی مورد نظر حضرت امام (ره) در مورد بسیج، 53/84 درصد موارد به "ایجاد روحیه دفاعی و استقامت در برابر دشمن" اختصاص یافته است.
ـ عشق و احساس نیاز دائمی به "شهادت طلبی".
بر مبنای تحلیلهای ارائه شده، در میان 145 مورد از شاخصهای تفکر بسیجی از منظر امام (ره)، 46 مورد به مقوله "شهادت طلبی یا عاشق شهادت بودن" (31/72 درصد) اختصاص یافته است.
نتیجهگیری
براساس دستاوردهای نوین عرصه مطالعات و بررسیهای امنیتی، در روند ارزیابی و واکاری از مقتضیات امنیتی جوامع، به ویژه در جهان سوم، باید از هر نوع یکسویهگرایی و پافشاری بر طیف محدودی از متغیرهای مؤثر پرهیز کرد. بر این اساس، اندیشمندان متأخر، گستره تحلیلهای خود را در این زمینه به مجموعه فراگیری از مؤلفههای سخت و نرم تسرّی دادهاند.
بر مبنای این نگرش، در کنار شناسایی منابع بحرانزای فرامرزی که به طور عمده ظهور و رواج تهدیدهای سختافزاری از جنس "تهدیدهای نظامی" معرفی میکنند، باید به زمینههای درونزا و بومی ناامنی آفرینی در قالب محورهایی چون: بحران در انسجام اجتماعی، الگوی نقش آفرینی مؤلفههایی چون: نژاد، خون، قبیله و قوم در سطح کلان جامعه، میزان وفاداری و پایمردی مردم در مسیر پیشبرد اهداف دولت، ضریب مقبولیت دولت در میان تودههای مردم و... نیز توجه داشت. (آذر و مون، 1379، فصل 4)
ناگفته نماند که همگام با اهتمام بیشتر قدرتهای بزرگ نسبت به تعبیه سازوکارهای نرم افزاری در سیاست خارجی، به ویژه از زاویه ترویج و توسعه الگوهای فرهنگی و رفتاری خاص، فضای تفکیک میان حوزههای داخلی و خارجی منابع نرم ناامنی نیز به شدت مبهم و پیچیدهتر از گذشته شده است.
با توجه به این مقدمه کوتاه، به نظر میرسد که مهمترین بُعد از راهبرد دفاع همه جانبه در خصوص بسیج را باید در نقش آفرینی این نهاد در حیطههای نرم و سخت امنیتی پیجویی کرد. به کلام دیگر، هر چند از زاویه اندیشههای دفاعی حضرت امام خمینی (ره)، زمینههای شکلگیری بسیج، در ارتباط با پاسخگویی به طیف گستردهای از تهدیدهای حاصل از ناامنی سخت افزاری معنا مییابد، اما دامنه این رویکرد دفاعی، در فضایی بسیار گسترده از نیازهای اولیه و به طور عمده ملهم از منابع نرم امنیت آفرینی درصدد تفسیر و تعیین کار ویژههای بسیج برمیآید. پافشاری حضرت امام خمینی (ره) بر کارکردهای عقیدتی و معنوی این نهاد مردمی که فراتر از ایران، در گستره فراملی و جهانی نیز میتواند فضای سرمشقگیری را برای تودههای محروم از تعالیم و دستورات الهی تا سطح تشکیل حکومت اسلامی فراهم آورد، شاهدی بر همین مدعاست.
کلام نهایی را به این نکته ظریف اختصاص میدهیم که تفکر امام (ره) در مورد بسیج، دال بر نوعی مدلول حکیمانه است که در قامت شجرهای طیبه و درختی تناور و پرثمره جلوه کرده است و شمیم مواجه وصل و یقین، آن (بسیج) را به مدرسه عشق و مکتب شاهدان و شهیدان گمنام و میقات پابرهنگان تبدیل کرده است. از نظر ایشان، بسیج حد نهایی عروج اندیشه پاک اسلامی است که در صحنه دفاع از اسلام و فرامین الهی، لباس لشکر مخلص خدا را به تن کرده است (صحیفه نور، ج21، صص 52 ـ 53). چنین مرتبت و منزلتی است که فریاد حسرت آلود عارف فرزانهای چون امام (ره) را برای تمجید از آنان و غبطه به خلوص و صفای بسیجیان بلند کرده است. (همان)
به نقل از فصلنامه مطالعات بسیج