اساسیترین و ظریفتترین بُعد طرحریزی عملیات کربلای 10، هماهنگی نیروهای نامنظم قرارگاه رمضان و اتحادیه میهنی از محور گوجار در غرب رودخانه قلعه چولان با نیروهای منظم از محور ماووت بود. با این تدبیر، نیروهای قرارگاه رمضان و اتحادیه میهنی میبایست از داخل خاک عراق (از پشت) و یگانهای منظم نیز از خاک ایران عمل کرده و پس از الحاق با یکدیگر، منطقه مورد نظر را تصرف میکردند.
عملیات کربلای 10 در جبهه شمال کردستان، از چنان طراحی فوقالعادهای برخوردار بود که حجتالاسلام هاشمی رفسنجانی، فرمانده عالی جنگ، این عملیات را همانند نقشی که "فاو"، در جنوب به عنوان دروازه ورودی به نقاط دیگر ایفا میکرد، تعبیر نمود. آنچه در پی میآید شرح کوتاهی از مراحل انجام «عملیات کربلای» 10 است که به همت مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ گردآوری شده است.
آغاز مرحله جدید جنگ در غرب کشور، با عملیات کربلای 10 و فتح 5 توسط نیروی زمینی سپاه صورت گرفت، گر چه این عملیاتها به منزله سرآغاز تحقق استراتژی عملیاتی جدید ایران بود، لیکن دو عملیات یاد شده در عین حال از عوامل دیگری نیز تأثیر پذیرفته بود. بدین معنا که در خرداد سال 64، پس از عملیات بدر، وضعیت حاکم بر جنگ منتهی به پیدایش این نظریه شد که با یک عملیات منظم بزرگ، هرگز عراق از پا در نخواهد آمد، لذا بر این مسئله تأکید شد که با انجام دو عملیات بطور همزمان، میتوان با تجزیه قوای دشمن، وضعیت جدیدی را به وجود آورد. لیکن فقدان امکانات و نیروی مورد نیاز مانع از اجرای آن بود. در نتیجه چنین تدبیر شد که سپاه پاسداران یک عملیات منظم و یک عملیات بزرگ نامنظم را به طور همزمان طرحریزی و اجرا کند. بر پایه همین تدبیر، سپاه اقدام به تشکیل قرارگاه رمضان و گسترش ارتباط با معارضین کرد عراقی و سازماندهی و تجهیز آنها کرد.
علاوه بر این، طی مباحثی که در این مرحله صورت گرفت، بر پایه تجارب حاصله در عملیات خیبر و بدر و با توجه به احتمال عدم موفقیت در عملیات واحد و از دست رفتن نتایج حاصل از زحمات یک ساله سپاه، همراه با امکانات و زمان، چنین پیشبینی شد که حداقل دو عملیات همزمان طرحریزی شود تا در صورت ناکامی در یک عملیات و یا بسته شدن راه کارها، امکانات و نیرو در منطقه دیگر به کار گرفته شود. به همین دلیل در سال 65 چند عملیات طرحریزی شد که عملیات کربلای 10 و فتح 5 از جمله آنها بود.
علاوه بر آنکه اجرای عملیات در منطقه غرب کشور، انهدام برخی تأسیسات نظامی و اقتصادی دشمن را در پی داشت، حضور گسترده در این منطقه، نگرانی ناشی از فعالیتهای ضد انقلاب را در منطقه کاهش داده و منجر به تأمین منطقه نیز میشد.
موقعیت منطقه
منطقه عمومی عملیات کربلای 10 در محور بانه ـ سردشت، از شمال به رودخانه مرزی گلاس، از جنوب به رودخانه آوسیویل، از شرق به سورکوه و از غرب به ارتفاعات گردهرش و سپس ارتفاعات عمومی آسوس منتهی میشد.
منطقه عملیاتی دارای عوارض حساس و ارتفاعات نسبتاً بلند و صعبالعبور بود که به خاطر فقدان جاده، تردد در این مناطق بسیار دشوار به نظر میرسید. بلندترین کوه منطقه "گارو" نام دارد که به کلیه عارضهها و مناطق اطراف دید و اشراف دارد. همچنین، علاوه بر روستاها و شهرکهای متعددی که در سطح منطقه وجود دارد، رودخانههای مذبور در منطقه جریان دارند. به دلیل وجود درختان مرتفع در دامنهی ارتفاعات، وضعیت برای اختفاء نیروهای پیاده و حتی تحرک و جابجایی آنها در روز کاملاًٌ مناسب بود.
طرح مانور
منطقه انتخاب شده دارای چند ویژگی مهم بود که بر قوّت طرح تهیه شده، میافزود: 1ـ کمبود استحکامات و موانع در زمین 2ـ وسعت عرضی زمین 3ـ آرایش دفاعی دشمن که در جهت عکس محور اصلی حمله قرار داشت 4ـ حضور ضعیف دشمن با توجه به گستردگی زمین.
در طرحریزی عملیات که مبتنی بر الحاق با قرارگاه رمضان و نیروهای اتحادیه میهنی کردستان عراق در داخل خاک عراق بود، چهار محور برای انجام آن پیشبنی شد: 1ـ ماووت 2ـ تپههای چنکاوی 3ـ گوجار و قمیش 4ـ بسن.
استعداد و آرایش دشمن
گسترش دشمن در این منطقه بدین شکل بود که سپاه یکم با یگانهای زیر در منطقه عمومی عملیات پدافند کرده بود:
لشکر 24 پیاده: از شاخ مندا تا ده هرزینه. لشکر 39 پیاده: از ده هرزینه تا انتهای گردهرش و تنگه آوسیویل. لشکر 34 پیاده: از تنگه آوسیویل تا بارانه. لشکر 27 پیاده: از بارانه تا هانی قول. یک لشکر با هویت نامشخص: از هانی قول تا تمورژنان. لشکر 36 پیاده: از تمورژنان تا سترمک. نیروهای دشمن که در برابر نیروهای خودی آرایش گرفته بودن مجموعاً شامل لشکرهای 34 پیاده و 39 پیاده بودند.
هوشیاری دشمن در آستانه عملیات
میزان هوشیاری دشمن از جمله مسائلی بود که از ابتدا مورد توجه قرار داشت. در آغاز تصور میشد که به دلیل درگیر بودن دشمن در منطقه جنوب و حضور یگانهای سبک سپاه در منطقه و عدم پیشبینی دشمن مبنی بر عبور نیروهای خودی از رودخانه گلاس، دشمن غافلگیر شده است. اما با تشدید اقدامات مهندسی به ویژه تلاش برای احداث جاده از گلان به کنار زلی و نیز نصب لولههای پل، دشمن اقداماتی انجام داد که نشانه هوشیاریش بود از جمله:
1ـ پرتاب گلولههای منوَر. 2ـ تقویت منطقه توسط یک الی دو گردان. 3ـ انتقال چند قبضه توپ به منطقه. 4ـ انتقال تانک روی ارتفاع گردهرش و تقویت این منطقه. همچنین اجرای آتش روی پل زلی و اطراف روستای زلی به منظور مسدود کردن جاده از جمله مسائلی بود که نشان میداد دشمن نسبت به جهت اصلی عملیات و برخی از محورها هوشیار شده است.
شرح عملیات
عملیات کربلای 10 در شامگاه 31 فروردین سال 1366 انجام شد. زمان حمله به دشمن در محورهای مختلف یکسان نبود، با آنکه ساعت 2 نیمه شب برای آغاز عملیات معین شده بود، اما از ساعت 24:30 در محور بسن، ساعت 1:30 بامداد در محور قرارگاه نجف و با اندکی تفاوت در محورهای دیگر، عملیات شروع شد و تا ساعت 2 بامداد نیروها در تمام محورها ـ به جز محور چنکاوی (که به علت مسدود بودن گردنه سیر بر اثر برف سنگین، یگان عملکننده نتوانست پای کار برسد) ـ به مواضع دشمن حمله کردند. قرارگاه رمضان نیز توانست روی ارتفاعات گوجار و الاغلو مستقر شده و موضعی را که دشمن در آنجا حضور جدی نداشت، تصرف کند.
بعدازظهر روز اول، نیروهای عراقی با اجرای پاتک و پشتیبانی آتش، ارتفاع گلان را بازپس گرفتند اما پس از ساعتی عقب زده شدند.
در ادامه عملیات به تدریج در محور بسن، ژاژیله، چنکاوی و محور قرارگاه رمضان، اقدامات تکمیلی صورت گرفت. مشکل اصلی، عدم وجود جاده برای توسعه عملیات، ورود یگانهای مرحله دوم و پشتیبانی از نیروهای در خط بود. در این میان، جاده اهمیت بسیاری داشت. از این رو، تلاش زیادی برای احداث جاده به عمل آمد.
در محورهای گلان، ژاژیله، چنکاوی و بسن، مواضع تصرف شده میان رزمندگان اسلام و نیروهای دشمن دست به دست میشد. به ویژه، ارتفاع گلان چند بار به دست نیروهای خودی و دشمن افتاد. این محورها هر کدام رویکرد خاصی را برای آینده در منطقه عملیاتی نشان میدادند که برای دشمن حساسیتبرانگیز بود.
در مرحله دوم عملیات، دو اقدام اساسی مدنظر قرار گرفت، اول: تکمیل ارتفاع گلان و پیشروی روی ارتفاع قشن. دوم: برقراری الحاق کامل با قرارگاه رمضان. برای این منظور، یگانهای مرحله دوم وارد عمل شده و موفق شدند ضمن تکمیل ارتفاع گلان، بر روی ارتفاع قشن نیز پیشروی کنند، اما به دلیل کمبود نیرو و ضعف پشتیبانی، ادامه عملیات میسر نشد و پس از 10 روز، با تصرف اهداف مرحله اول، عملیات به پایان رسید.
بازتاب عملیات کربلای 10
اجرای عملیات در منطقه غرب کشور و همزمانی آن با عملیات فتح 5 از جمله مسائلی بود که مورد توجه خبرگزاریها قرار گرفت. چنانکه فرستاده ویژه خبرگزاری فرانسه، پس از بازدید از ارتفاعات ماووت در خاک عراق، طی گزارشی به نقل از تحلیلگران گفت:
«عملیات مزبور برای ایران این هدف را در پی دارد که رقیب را در لحظهای که عملیات بسیار مهمتری در جنوب جریان دارد، در شمال سرگرم کند.»
هفتهنامه جینز دیفنس با توجه به گزارشهای منتشره از سوی عراق مبنی بر خنثیسازی تهاجمات ایران مینویسد:
«به رغم ادعاهای عراق مبنی بر خنثی کردن این عملیات (کربلای 10) به نظر میرسد که ایران توانسته است در شمال شرقی عراق، در آخرین عملیات رزمی خود به موفقیت برسد تا سی و چهار کیلومتر در داخل عمق خاک عراق پیشروی کند.»