دکتر حسین بشیریه
اساس مشروعیت پارلمانها بر نمایندگی از جانب مردم استوار است. در برخی دموکراسیها، مثل انگلستان، مجلس دوم به عنوان بخشی از بقایای اشرافیت قدیم، براساس نمایندگی از جانب مردم استوار نیست، اما در همه دموکراسیها مجلس اصلی، انتخابی است. با این حال پارلمانها طی تاریخ دموکراسی به یک میزان دموکراتیک نبودهاند؛ گسترش دامنه و شمار رایدهندگان و رفع قید و شرطهای مختلف در رای دادن، لازمه دموکراتیکتر کردن پارلمانها بوده است. حدود یکسوم پارلمانها در سطح جهان مرکب از دو مجلس هستند. اعضای نیمی از همین مجالس دوم مستقیما از جانب مردم انتخاب میشوند و اعضای نیم دیگر یا منصوب میگردند یا به طور غیر مستقیم انتخاب میشوند. با این حال حذف مجلس دوم گرایش غالب نیست، بلکه تمایل به حفظ مجلس دوم همچنان نیرومند است، به ویژه در کشورهای فدرال مانند آمریکا و آلمان که مجلس دوم نماینده ایالات است. با گسترش حق رای، پارلمانها دموکراتیکتر شدهاند.
در آغاز در بسیاری از کشورها حق رای محدود به صاحبان مالکیت بود؛ در مرحله بعد به همه مردها بسط داده شد؛ سپس قید جنسیت و نیز نژاد و قومیت برداشته شد. تنها قید و شرط موجود بر حق رای امروزه سن و سال است؛ معمولا سن رای 18 سالگی است. با گسترش حق رای و پیدایش جمعیت عظیم رایدهندگان سازماندهی به آن ضرورت مییافت. اصولا جمعیت رایدهنده براساس حوزههای جغرافیایی تقسیم میشود و نمایندگان، نماینده آن حوزهها هستند. بدین سان مفهوم قدیم تقسیم جمعیت به شئون و طبقات که در مجالس ماقبل عصر دموکراسی رایج بود، منسوخ شد. همچنین احزاب سیاسی در داخل و خارج پارلمانها از حیث گرایشهای فکری به جمعیت رایدهنده سازمان میدهند. کار ویژههای اصلی احزاب سیاسی تعیین نامزدهای انتخاباتی، تشویق رایدهندگان به شرکت در انتخابات، تهیه برنامهها و سیاستهای خاص و تضمین مسئولیتپذیری نمایندگان نسبت به رایدهندگان است. تفکیک حوزههای انتخاباتی بر حسب کشورها فرق میکند. در آمریکا حوزههای انتخاباتی نخست بر حسب جمعیت میان ایالات تقسیم میشود؛ سپس پارلمان ایالتی حوزههای انتخاباتی مجلس نمایندگان را به شیوهای تعیین میکند که حوزهها دارای جمعیت یکسان باشند و اقلیتهای قومی نیز بتوانند سهم متناسب خود از کرسیها را به دست آورند.
در بیشتر کشورهای اروپایی حوزههای انتخاباتی به وسیله کمیسیونهای قضائی و غیرحزبی مشخص میشوند. در این کشورها قاعده جمعیت مساوی دقیقا رعایت نمیشود. در حدود نیمی از دموکراسیهای امروز از هر حوزه انتخاباتی چند نفر نماینده انتخاب میشود. در نتیجه احزاب مختلف میتوانند براساس نمایندگی تناسبی، بر حسب تعداد آرای خود کرسی پارلمانی به دست آورند. تحت نظام نمایندگی تناسبی شمار احزاب افزایش مییابد. بسیاری از کشورها به منظور جلوگیری از کثرت بیش از اندازه احزاب سیاسی، شرط کسب 5 درصد از آرای کل کشور به وسیله هر حزبی، پیش از تعیین سهم آنها از کرسیهای پارلمانی را اجباری کردهاند.
انتخاب شدن در پارلمان نیز در بیشتر کشورها نیازمند شرایطی است. هدف از وضع این شرایط تضمین توانایی اعضای پارلمان در انجام وظایف و مسئولیتهای ایشان است. از جمله این شرایط معمولا داشتن حداقل 21 سال سن (در مورد آمریکا اعضای مجلس نمایندگان باید حداقل 25 سال و اعضای مجلس سنا حداقل 30 سال داشته باشند)، شهروندی و اقامت در کشور به مدتی مشخص، فقدان سوءپیشینه کیفری و عدم اشتغال در برخی مناصب دولتی برحسب کشور است. وظیفه نمایندگان صرفا انعکاس خواستهای انتخابکنندگان نیست، بلکه با توجه به آنکه ایشان تجربه پارلمانی و سیاسی پیدا میکنند، میباید در شکل دادن به خواستهای پراکنده انتخابکنندگان، تنظیم سیاستها و ارائه راهحلها و به طور کلی آگاه ساختن موکلان خود نیز فعال باشند.