احزاب بزرگ‌ترین مانع فساد سیاسی

نفسیه زارع‌کهن
اگرچه چندی پیش حسین صفارهرندی، وزیر فرهنگ و ارشاد دولت اصولگرای نهم اعلام کرد که فعالیت حزبی در کشور هیچ نتیجه ای ندارد و روحانیون و بسیج باید جایگزین آنها شوند، اما این نخستین باری نبود که اعضای دولت نهم نسبت به تحزب واکنش منفی نشان می دادند. چه، همان طور که رئیس دولت بارها اعلام کرده است، خود را متعلق به هیچ حزب و گروهی نمی داند و البته به اعتقاد بسیاری پیروزی اش را باید مدیون فعالیت های هیاتی و محفلی بداند که حامیان وی در میانه تیر 84 برای موفقیت اش انجام دادند. آنگونه که جامعه شناسان و صاحبان نظر در عرصه سیاست عنوان می کنند احزاب در سطح سیاسی نمونه اعلای نهادهایی به شمار می روند که جامعه از طریق آنها هم خود را عرضه می دارد و هم به مشکلات در فعالیت های سیاسی و حضور در عرصه حیات سیاسی فراخوانده می شود.بنابراین احزاب نوعی ابزار دوجانبه برای ارتباط و نفوذ متقابل میان رهبران و جامعه به شمار می روند.البته میزان موفقیت این ابزار در گرو میزان قدرت و توان آن نهفته است و یا به عبارت دیگر به جایگاه، اعتبار و وزن آنها در جامعه بازمی گردد که این امر نیز به نوبه خود به مؤثر بودن و کارآمد بودن ساختار حزبی به ویژه به گستردگی حزب در سطح کشور منوط است. لذا در سطح نظام سیاسی دو کارکرد یا نقش بسیار عمده برای احزاب در نظر گرفته می شود؛ اول نمایندگی جامعه و دوم بسیج جامعه.
اما اگر روند فعالیت احزاب در دهه های گذشته تاکنون را مورد بررسی دقیقی قرار دهیم به راحتی به این مسئله می توان پی برد که تاکنون احزاب نتوانسته اند این دو نقش خود را در عرصه نظام سیاسی به خوبی ایفا کنند و در عوض آن چه مشاهده می شود، موفقیت نهاد های محفلی و فعالیت های هیاتی است.سوالی که با توجه به این مسئله پیش می آید این است که چرا احزاب که همواره جزیی از ارکان کشور های دموکراتیک به شمار می روند هنوز نتوانسته اند در جامعه ایران به خوبی ایفای نقش کنند و گروه های محفلی و هیاتی همواره بر آنها پیشی گرفته اند؟
ما تجربه خوبی از احزاب نداشته‌ایم
محمدعلی توفیقی، عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در همین زمینه در گفت و گو با کارگزاران می گوید؛ فعالیت های سیاسی مبتنی بر رویکرد حزبی از مشخصات جوامع مدرن است و احزاب به معنای امروزه مولود مدرنیته هستند.به اعتقاد وی اساسا به میزانی که یک جامعه مدرن باشد احزاب نیز به همان نسبت از جایگاه واقعی و اثرگذارتری برخوردار خواهند بود.
توفیقی سپس می افزاید؛ جامعه ما به رغم بهره مندی از بسیاری از مظاهر مدرن و دنیای جدید، همچنان از ویژگی های سنتی قدرتمند و اثرگذاری برخوردار است و در واقع مدت های مدیدی است که در برزخ دوران گذار گرفتار شده است. وی در توضیح گفته خود تصریح می کند؛ به همین دلیل برون دادنهایی استفاده از پدیده های مدرن از کارایی و اثر بخشی مورد انتظار و آزموده شده در جوامع پیشرفته دیگر برخوردار نبوده و گاهی حتی باعث پیچیده تر شدن مشکلات و وخامت بیشتر اوضاع می گردد. عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسامی تأکید می کند؛ یکی از مواردی که مشمول این قاعده تأسف بار شده است، حزب و فعالیت های حزبی است.
از نظر توفیقی از زمانی که جامعه ما با پدیده حزب آشنا شده است تا به امروز غالبا تجربه های ناگواری از این مقوله در حافظه تاریخی مدرن نقش بسته است چرا که به دلیل فراهم نبودن زمینه های اجتماعی تخریب و غایب بودن سایر اجزایی که قادر به تولید جامعه مردن هستند احزاب در ایران عملا از کارایی مورد انتظار و مشابه با سایر جوامع برخوردار نبوده اند. وی یادآور می شود؛ حزب در حافظه تاریخی ایرانیان یا وسیله ای بوده است برای توجیه وضع موجود و تثبیت حاکمیت ها و یا کانالی بوده است برای ارتباط با بیگانگان! و به جرأت می توان گفت که در این زمینه هیچ سابقه مثبت و مؤثری جز در برخی موارد معدود یا مقاطع کوتاه و استثنایی وجود ندارد.
توفیقی خاطرنشان می کند؛ این واقعیت تلخ باعث شده است که فعالیت های هیاتی و محفلی که واضح ترین قالب فعالیت های اجتماعی جوامع سنتی است، همچنان برای مردم و جریان های سیاسی و حتی حکومت ها از جذابیت های بیشتری برخوردار بوده و به دلیل تجانس بیشتر با روحیات جامعه، ساختارهای حقوقی نظام های سیاسی - اجتماعی یک صد سال گذشته و حمایت هایی که اخیرا توسط حاکمیت از این نوع فعالیت ها صورت می گیرد عملا نقش هیات ها و محافل از احزاب پیشی گیرد.  عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در ادامه با اشاره به اصطلاح احزاب پادگانی تصریح می کند؛ به نظر من احزاب پادگانی وجود خارجی و ثبت شده ندارند و این مفهوم بیشتر ناظر بر ایجاد یک سازمان رأی توسط محافظه کاران برای پیروزی بر رقیب در چند انتخابات اخیر است.
توفیقی می افزاید؛ به این ترتیب که آنها سعی کردند (و تا حدودی نیز موفق بودند) با جهت دهی و سوء استفاده از بخشی از جامعه نتیجه انتخابات را به نفع خود تغییر دهند تا با نمایشی از یک رفتار شبه دموکراتیک، افکار عمومی را به خصوص در سطح بین المللی به دموکراتیک بودن، نتیجه انتخابات قانع کنند.
عدم موفقیت احزاب ریشه تاریخی دارد
از سوی دیگر هدایت آقایی عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی در این باره با بیان اینکه هر مسئله ای در جامعه سابقه ای تاریخی دارد به کارگزاران چنین می گوید؛ کشور ما، کشوری استبداد زده است که سالیان سال زیر یوغ کشورهای استبدادی بوده و به طور طبیعی و به مرور زمان مردم ما رفتارشان تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته اند.وی می افزاید؛ در گذشته به علت حضور دیکتاتورها کسی جرأت نمی کرد وارد کار سیاسی شود و همین خلأ باعث شد در دنیای امروز که دنیای احزاب است مردم عادات خود را همچنان به همراه داشته باشند، ضمن اینکه در کنار این امر، گاهی اوقات برخورد مسوولین دولتی نیز آن را تشدید می کند.
عضو شورای مرکزی کارگزاران سازندگی، سپس با تأکید بر این نکته در دولت فعلی نیز کمترین اعتقادی به تحزیب نیست، می گوید؛ مثلا آقای رئیس جمهور می گوید که در جریان انتخابات هیچ حزبی از من دفاع نکرد و من متعلق به هیچ حزب و گروهی نیستم. در صورتی که رئیس دولت باید مردم را به حرکات شفاف و حزبی دعوت کند اما این گونه نیست. وی می افزاید؛ این شرایط وجود دارد که همگی باعث می شوند حرکات هیاتی و محفلی بر حرکات و فعالیت های حزبی پیشی بگیرد.
احزاب بستر امنی برای فعالیت ندارند
ابراهیم امینی، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی نیز در گفت و گو با کارگزاران ابراز عقیده می کند؛ واقعیت این است،به رغم این که حضور احزاب برای تحقق دموکراسی در کشورهایی که اداره جامعه را بر مبنای رأی عمومی قبول دارند، اجتناب ناپذیر است اما متأسفانه تنگ نظری هایی که در میان اداره کنندگان کشور وجود دارد باعث شده احزاب بستر امنی برای فعالیت نداشته باشند و حمد و ثنای حاکمیت را بگویند. امینی ادامه می دهد؛ مثلا احزاب اگر بخواهند قدرت را نقد کنند به چالش کشیده و با بی مهری های فراوانی مواجه می شوند و ما این مسئله را در طول تاریخ هم شاهد بوده ایم.به اعتقاد این استاد دانشگاه از دلایلی که احزاب در ایران نتوانسته اند به صورت جدی و فعال حضور داشته باشند این است که در صورت انجام فعالیت حزبی باید هزینه های فراوانی را متحمل شوند.
عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی سپس خاطرنشان می کند؛ احزاب اگر بخواهند میدان دار سیاست باشند، در وهله اول نیاز به یک بستر مناسب برای رشد و پیشرفت و در وهله دوم نیاز به پذیرش این مسئله از سوی حاکمیت دارند که اداره جامعه بر مبنای آرای عمومی باید صورت بگیرد. به اعتقاد امینی هیچ ابزاری نباید تأثیرگذاری آرائ شهروندان را تحت الشعاع قرار دهد.وی سپس در توضیح این که چرا حرکات محفلی و هیاتی بر فعالیت حزبی پیشی گرفته است تصریح می کند؛ در مملکت ما به علت این که کار های هیاتی، غیر منسجم و غیرمنظم نیازی به پاسخگویی ندارد مورد اقبال بیشتری است.
عضو شورای مرکزی اعتماد ملی سپس مثال می زند؛ این مسئله به این معناست که اگر شخصی از این طریق رئیس جمهور و یا نماینده مجلس شود و از ویژگی های لازم و کافی برخوردار نباشد، کسی پاسخگو نخواهد بود.وی می افزاید؛ فعالیت های هیاتی و محفلی مطلوب کسانی است که احساس پاسخگویی ندارند و اداره جامعه را صرفا حق خود می دانند. این دسته از افراد آرای شهروندان را زینتی می دانند که باید به رخ دنیا کشیده شود تا بگویند که در کشور ما هم انتخابات برگزار می شود، اما این در حالی است که هیچ اعتقاد واقعی وجود ندارد.امینی بحث حکومت اسلامی و به چالش کشیدن جمهوریت نظام را هم دنباله همین حرکات محفلی و هیاتی می داند.
در نظام های دموکراتیک احزاب کارکرد های مهمی برعهده دارند که از طریق آنها به حفظ یکپارچگی، وحدت ساختاری، انسجام درونی و تداوم کارکرد های مثبت هر نظام کمک می کنند.
به این ترتیب این گونه به نظر می رسد که به رسمیت شناختن و جدی گرفتن نقش احزاب در جوامع دموکرات و یا به سوی توسعه و پیشرفت می تواند به محدود کردن قدرت، شفاف کردن فضای سیاسی و کاهش فساد سیاسی و اقتصادی بینجامد. به اعقتاد بسیاری از صاحب نظران و فعالان سیاسی انتظار چنین کاری از احزاب ایرانی، تا حدی غیرممکن و دور از انتظار است، هر چند که احزاب باید چنین ویژگی داشته باشند.این فعالان سیاسی معتقدند تا زمانی که احزاب به جایگاه واقعی خود در جامعه دست پیدا نکنند نمی توانند در شفاف کردن فضای سیاسی مؤثر باشند.از طرف دیگر هم به نظر برخی صاحب نظران احزاب ایرانی دارای چنین توانایی هستند و می توانند چنین نقش مهم و با اهمیتی را ایفا کنند.
احزاب به تنهایی نمی‌توانند موثر باشند
محمد علی توفیقی، عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی معتقد است به رسمیت شناختن و جدی شدن نقش احزاب به تنهایی قادر به کاهش فساد سیاسی و اقتصادی نیست. وی در گفت و گو با کارگزاران می گود؛ اگر در دنیای امروز، برخی کشورها با فعالیت واقعی حزبی موفق به کاهش فساد در ابعاد مختلف شده اند، بیشتر به دلیل بسترهایی است که برای فعالیت های حزبی فراهم است. از نقطه نظر توفیقی علاوه بر وجود احزاب، باید شرایط لازم دیگری مانند دموکراسی، آزادی بیان و رعایت حقوق بشر در جامعه وجود داشته باشد. وی در توضیح این دیدگاه خود می افزاید؛ در صورت شفاف بودن عملکرد حاکمان، امکان دسترسی آزاد به اطلاعات و از همه مهمتر وجود آزادی بیان، بدون شک، احزاب می توانند با ایجاد یک رقابت واقعی و بالا بردن قدرت انتخاب مردم و فراهم کردن امکان ورود شایستگان از همه طیف های جامعه در بهداشتی کردن فضای سیاسی و کاهش فساد اقتصادی نقش بسزایی داشته باشند.
عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در خصوص نقش احزاب در محدود کردن قدرت و شفاف کردن فضای سیاسی خاطرنشان می کند؛ احزاب سازمان هایی هستند که مهم ترین نقش آنها جهت دهی به نیروهای اجتماعی و ایجاد همگرایی بین افراد هم فکر برای به دست گرفتن قدرت سیاسی است.توفیقی سپس اضافه می کند؛ نتیجه این فعل و انفعال بستگی به این دارد که احزاب در چه جامعه ای و در کدام نظام سیاسی - اجتماعی فعالیت دارند، چرا که نفس وجود احزاب به خودی خود قادر به محدود کردن قدرت و شفاف سازی سیاسی نیست.وی در توضیح سخنان خود تأکید می کند؛ برای دستیابی به این مهم باید ساختار حقوقی و ماهیت حقیقی قدرت در جامعه از چنین استعدادی برخوردار باشد. تجربه های تلخ زیادی وجود دارد که یک حزب با غیر پاسخگو کردن قدرت و سانسور شدید رسانه ای بدترین استبداد ها را به وجود آورده است. توفیقی می گوید؛ بنابراین در یک نظام دموکراتیک احزاب به عنوان کانون های شناسنامه دار و اصلی به فعالیت سیاسی و تدوین برنامه های اجرایی، پرداخته و در یک فضای رقابتی و آزاد با کسب آرای اکثریت برای مدتی محدود به صورت پاسخگو به ساخت قدرت سیاسی وارد شده و پس از آن به طور دائم تحت کنترل و نظارت سایر احزاب قرار خواهند گرفت. وی می افزاید؛ اگر در جامعه ای الزامات فعالیت حزبی و شرایط دموکراتیک وجود نداشته باشد وجود احزاب به تنهایی و فقط با صدور بیانیه ، مانند کارکرد احزاب در جامعه ما قادر به محدود و پاسخگو کردن قدرت و ایجاد شفافیت در فضای سیاسی نیست.
حضور احزاب به شفافیت فضای سیاسی کمک می‌کند
از طرفی دیگر هدایت آقایی، عضو شورای مرکزی کارگزاران سازندگی معتقد است که اصولا وجود ساختار حزبی نشانه شفافیت است. وی در گفت و گو با کارگزاران می گوید؛ تشکیل حزب و گروه سیاسی در واقع بالا بردن یک تابلوست که عناوین - هدف چیست؟ - برنامه کدام است؟ و ما چه کسانی هستیم در آن به چشم می خورد و از این لحاظ شفافیتی بالاتر از این وجود نخواهد داشت. وی ادامه می دهد؛ به این ترتیب می توان گفت که حضور احزاب می تواند کمک شایانی به شفافیت فضای سیاسی و اقتصادی کرده و در از بین بردن باندهای مافیایی نقش عمده ای را ایفا کنند. این گونه است که به اعتقاد آقایی اگر احزاب بتوانند در جامعه به جایگاه واقعی خود برسند می توانند در شفاف کردن فضای سیاسی و اقتصادی کشورمان مؤثر باشند.
احزاب باید شفاف عمل کنند
در همین حال ابراهیم امینی، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی در این مورد به کارگزاران می گوید؛ اگر افراد با نهادها و احزاب تابلو دار و شناسنامه دار مواجه باشند که در قبال رأی مردم تکالیف خود را انجام دهند و البته نظارت افکار عمومی هم باشد، طبیعتا چنین احزابی می توانند نقشی مؤثر در محدود کردن قدرت و شفافیت فضای سیاسی ایفا کنند و سر خود را به زیر برف فرو نخواهند برد.آنها واقعیت ها را خواهند دید، مثل تورم و گرانی و یا تهدید و انزوایی که در عرصه بین الملل ایجاد شده است. وی متذکر می شود؛ احزاب اگر برای خود حاشیه امن قایل نباشند، چاره ای ندارند جز اینکه کارکردی شفاف از خود ارائه دهند و در عرصه های مختلف به نحوی عمل کنند که بتوانند کارنامه موفقی را به افکار عمومی ارائه دهند. امینی تصریح می کند؛ در صورت وجود این مسئله خود به خود احزاب خواهند توانست در محدود کردن قدرت، شفاف سازی فضای سیاسی، کاهش فساد در دولت و باندبازی کمک کنند و نقش فعالی را ایفا نمایند.