حسن فتحی
گروه بینالملل
چند هفته بیشتر از مرگ و یا خودکشی اسلوبودان میلو سوویچ رییسجمهوری پیشین صربستان در زندان سازمان ملل در لاهه هند نگذشته بود که اعلام شد قرار است چارلز تیلور رییسجمهوری پیشین لیبریا و یکی از خطرناکترین جنگ سالاران قاره سیاه به اتهام جنایاتی که در کشورش و سیرالئون انجام داده برای محاکمه به عنوان جنایتکار جنگی به لاهه فرستاده شود.
اگر چه خودکشی و مرگ میلو سوویچ با ابهامها و سئوالهای بسیاری برای صربها و جامعه جهانی همراه بود اما محاکمه رییسجمهوری پیشین لیبریا میتواند اعتبار دادگاه بینالمللی لاهه را احیا کرده و دادگاه با محاکمه و مجازات چارلز تیلور وارد دوران جدیدی از فعالیت خود شود. جهان تاکنون به صورت جدی برای محاکمه و مجازات جنگسالاران و جنایتکاران جنگی اقدامی به عمل نیاورده و فقط به صورت مقطعی در این راستا قدم برداشته شده است. به همین دلیل در تاریخ اسناد و مدارکی درباره برخورد قانونی و سیستماتیک با جنایتکاران جنگی و جنگسالاران وجود ندارد. در این ارتباط فقط ملتها پس از سقوط دیکتاتورها برای محاکمه و مجازاتشان اقدام کرده و دست به فعالیتهایی زدهاند که این اقدامات هم مقطعی بوده است.
مهمترین دادگاههایی را که برای مجازات جنایتکاران جنگی تشکیل شده را پس از جنگ دوم جهانی در آلمان و ژاپن شاهد بودیم که در این دادگاهها تعدادی از مقامات آلمانی و ژاپنی که در جنگ دوم جهانی نقش داشتند محاکمه و محکوم شدند. در طول این سالها نهاد و یا ارگانی برای مجازات و محاکمه جنایتکاران جنگی یا جنگسالاران وجود نداشته و هر کشوری به صورت سلیقهای در این رابطه اقدام میکرد به طور مثال مردم رومانی پس از سقوط کمونیسم اقدام به محاکمه و اعدام چائوشسکو رییس جمهوری کشورشان به همراه همسرش کردند. ولی در نهایت سازمان ملل اقدام به تشکیل دادگاه بینالمللی جنایات جنگی کرد که دارای 18 قاضی بود که توسط دبیر کل سازمان ملل معرفی و انتخاب شده بودند. در این دادگاه قرار است جنایات جنگی بیرحمانه و وحشیانه علیه نیروهای نظامی و غیرنظامی بررسی شود.
این دادگاه مسئولیت دارد جنایتکاران جنگی و نقضکنندگان اصلی حقوق بشر را در کشورهای جهان بدون در نظر گرفتن مقام سیاسی یا نظامی آنها، مورد محاکمه و مجازات قرار دهد. از سال 1998 که رای به تشکیل دادگاه ویژه رسیدگی به جنایتهای ضدبشری داده شد زنگ خطر برای دیکتاتورها و دشمنان بشریت به صدا درآمد ولی این دادگاه در ارتباط با محاکمه و مجازات میلو سوویچ رییس جمهوری پیشین صربستان چندان موفق نبود به همین دلیل انتظار میرود در رابطه با چارلز تیلور موقعیت خود را تقویت کند. چارلز تیلور علاوه بر کشورش لیبریا در کشور همسایه سیرالئون نیز دست به جنایات جنگی زده که این جنایات مرگ و معلولیت بسیاری از مردم را در پی داشته است.
کوفی عنان دبیرکل سازمان ملل زمانی که دادگاه بینالمللی جنایتکاران جنگی تشکیل شد آن را لحظهای تاریخی خواند و گفت: عاملان نسلکشی و مجرمان علیه بشریت و مرتکبان جنایات جنگی وقتی در این دادگاه محاکمه میشوند که کشورها نمیتوانند یا نمیخواهند به جرایم آنها رسیدگی کنند. این وضعیت برای تیلور هم قابل پیشبینی بود.
او که نقش بسزایی در جنگ و خونریزی در قاره سیاه داشت زمانی که در آستانه سقوط قرار گرفته بود برای فرافکنی اعلام داشته بود که آمریکا عامل اصلی جنگ، خونریزی و فقر در قاره آفریقاست. او که عامل جنگ داخلی 14 ساله در لیبریا و 10 سال خونریزی در سیرالئون بود پس از سقوط راهی نیجریه شد. اما از همان زمان مشخص بود که او باید روزی پاسخگوی جنایاتی باشد که انجام داده است. ولی جالب توجه است که او با حضور در دادگاه و پس از عدم اعتراف به جرایم جنگی با چهرهای خندان برای بستگانش که در این محل حضور داشتند. بوسه فرستاد. او که با اتهاماتی نظیر نقش داشتن در جنگ داخلی سیرالئون روبروست اعلام کرده که نمیتواند به جرایم جنگی اعتراف کند چرا که دادگاه را به رسمیت نمیشناسد.
چارلز تیلور با 11 فقره اتهام نظیر کمک به ایجاد بیثباتی در غرب آفریقا از طریق کشتار، بردگی جنسی و اعزام کودکان به جنگ مواجه است. رییس دادگاه نیز اظهارات تیلور را دال بر بیگناهی وی ندانست و به مشاورانش دستور داد تاریخ جدیدی برای از سرگیری محاکمه وی معین کنند. تیلور پس از سقوط در نیجریه به حالت تبعید به سر میبرد ولی به یکباره از ویلای محل زندگی خود گریخته بود. او در نزدیکی مرز کامرون دستگیر و برای محاکمه به سیرالئون انتقال یافت. او که در سال 2003 برای پایان دادن به جنگ داخلی این کشور از سمت خود استعفا داده بود با اتهام جنایات علیه بشریت از جمله قتل، تجاوز و قطع عضو روبروست. ولی جالب توجه است که آیلین جانسون سرلیو رییس جمهور لیبریا خواستار استرداد او و محاکمهاش در کشور خود شده که این درخواست رد شد. دزموند داسیلوا دادستان کل دادگاه ویژه سیرالئون در پی انتقال تیلور به دادگاه اعلام کرد مردم مدتها انتظار محاکمه این مرد را میکشیدند. به گفته او، قربانیان از این حق برخوردارند که یکی از عاملان اصلی نقض حقوق بشر کشورشان را در پیشگاه دادگاه مشاهده کنند. در همین حال رییس دادگاه از هلند میخواهد بخش عمده و اعظم روند محاکمه تیلور در لاهه انجام پذیرد یعنی تیلور در لاهه محاکمه و به مجازات برسد.
چارلز تیلور در سال 1989 با سرنگونی ساموئل دوئه رییس جمهوری پیشین لیبریا، قدرت را در کشورش در دست گرفته و این کشور را وارد مرحله جدیدی از جنگ داخلی کرد که 14 سال ادامه یافت و 250 هزار کشته بر جای گذارد. او که نقش بسزایی در جنگآفرینی در کشور سیرالئون داشت برای مردم این بخش از قاره سیاه پیامی جز جنگ و مرگ در پی نداشت.
با آغاز محاکمه چارلز تیلور در سیرالئون این بیم و هراس قوت گرفت که ممکن است مجدداً طرفداران او در این کشور دست به آشفته کردن اوضاع بزنند. به همین دلیل رییس دادگاه خواستار بررسی پرونده او در لاهه شد لذا رییس شورای امنیت سازمان ملل موافقت اعضای این شورا را با انتقال پرونده محاکمه تیلور به هلند و لاهه اعلام کرده و گفت: شورای امنیت قطعنامهای در این ارتباط صادر خواهد کرد.
سفیر چین در سازمان ملل که ریاست دورهای شورای امنیت را بر عهده دارد اظهار داشت که این شورا همچنان پیرامون مسایلی از قبیل این که چه کشوری هزینه ارجاع پرونده چارلز تیلور را تقبل کند به چانه زنی میپردازد. ولی واقعیت این است که هزینه پرونده و محاکمه مهم نیست بلکه آنچه اهمیت دارد مجازات یک جنگسالار است. از چارلز تیلور به عنوان چارلز سلاخ نیز نام برده میشود همانگونه که میلوسوویچ را قصاب بالکان مینامیدند. زیرا طرفدارانش در سیرالئون دست و پای مخالفین را قطع میکردند تا در میان مردم ترس و هراس ایجاد کنند. او که از سال 2003 در ویلای خود در سواحل کالابار نیجریه با دلارها و الماسهایی که غارت کرده بود به آسودگی زندگی میکرد زمانی که دچار خواب آشفته شد که «اوبا سانجو» نخست وزیر این کشور اعلام کرد که تیلور باید به دلیل جنایاتی که انجام داده محاکمه شود. در همین حال بود که او به فکر فرار از نیجریه افتاد ولی «رنجرور» سیاسی او در مرکز کامرون متوقف و پس از چند روز برای محاکمه تحویل سیرالئون شد تا از آنجا هم راهی لاهه شود.
او اولین رهبر آفریقایی است که به عنوان جنایتکار جنگی محاکمه میشود. ولی اگر نگاهی به کسانی که پس از جنگ دوم جهانی که کشورهای این قاره به استقلال دست یافتند قدرت را در آفریقا در دست داشتند بیندازیم مواجه با لیست طولانی جنایتکارانی خواهیم شد که برخی از آنها به مراتب وحشیانهتر و غیرانسانیتر از چارلز تیلور عمل کردهاند. چه کسی میتواند مدعی شود که منگیستو هایله ماریام رییسجمهوری مارکسیست اتیوپی و یا دهها نفر دیگر که در کشورهای آفریقایی حکومت کردهاند از تیلور پاکتر بوده باشند؟
آنچه بر سر چارلز تیلور آمد میتواند برای دیگر دیکتاتورهای در تبعید آفریقایی که در آفریقا و اروپا و یا دیگر قارههای جهان به آسودگی زندگی میکنند زنگ خطر را به صدا درآورد زیرا بیم آن میرود که آنها نیز به پای میز محاکمه کشیده شده و یا ملتهایشان خواستار محاکمه و مجازاتشان شوند. لذا آنچه در سیرالئون در جریان است میتواند سرآغازی برای دوران جدیدی در قاره سیاه باشد تا دیکتاتورها به هراسی افتاده و دورنمای تاریکی را در مقابل خود تصور کنند.
وقتی خواب دیکتاتورهای آفریقایی آشفتهتر خواهد شد که دادگاه لاهه و جامعه جهانی در قبال چارلز تیلور قاطعتر عمل کرده و اجازه ندهد طولانی شدن زمان محاکمه و یا مسایل حاشیهای در روند محاکمه تاثیر منفی بگذارد. آنچه درباره تیلور در جریان است را باید به فال نیک گرفت تا کسانی که حقوق ملتها را نادیده میگیرند به خود آمده و با واقعیتهای جدیدی مواجه شوند.