عباس نصر
بسیاری از محققین و صاحبنظران بر این باورند که تشکیل شوراهای روستایی فرایند توسعه روستایی را آسان مینماید.
برای نمونه دکتر شهبازی استاد دانشگاه تربیت مدرس میگوید: تشکیل شوراها یکی از اقدامات بسیار اساسی در جهت نظام بخشیدن به مشارکت مردم در جریان توسعه روستایی است. شاه ولی عضو هیات علمی کشاورزی دانشگاه شیراز میگوید: اگر چه در زمینه شوراها تجارب کمی داریم اما باید به روستاییان اجازه داده شود که خود برای سرنوشتشان تصمیم بگیرند و نقش دولت و صاحب نظران در این عرصه تنها تسهیل کننده و کمک کننده باشد. طی یک بررسی که بر شوراهای سنتی عشایری توسط دکتر شاه ولی استاد دانشگاه شیراز انجام شده، نتیجه گرفته شده که با تکیه بر شوراهای سنتی عشایری میتوان شوراهای اسلامی روستا و عشایری کنونی را برپا کرد و موجبات رشد آنها را فراهم ساخت. دکتر مهدی طالب استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران،نگاهی بر کارکردها و تنگناهای شوراهای اسلامی روستایی دارد و سرعت تغییرات اجتماعی و تنوعهای طبیعی، فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی روستاها را تنگنای اصلی برای نتیجهگیری مشترک دانسته است و تلاش دارد که راه کارهایی را ارایه کند که شوراهای روستایی بتوانند از این تنگناها بگذرند. عیسی ابراهیمزاده عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان چنین پیشبینی میکند در صورتی که وظایف و اختیارات نسبتا گستردهای که برای شورای روستایی در قانون تشکیلات شوراهای اسلامی کشور مصوب 1375 دیده شده است ضمانت اجرایی لازم ایجاد شود به چشمانداز موفقیتآمیز برای مدیریت مشارکتی در حوزه روستاها میتوان امید داشت. ماهنامه اندیشه جامعه، با عنوان شوراهای اسلامی روستا، دهیار یا کدخداـ آورده است: تشکیل شوراهای روستایی به عنوان یکی از اصول قانون اساسی قدم نخست در راه سهیم ساختن مردم در امور خویش است و میتواند در تغییر باورها ایجاد حسن مشارکت و مسوولیتپذیری در حوزه زندگی روستا و ده نقش بزرگی داشته باشند. دکتر محمد حسین عمادی نقش سازمانهای محلی را در توسعه درونزای روستا بررسی کرده است و بر نقش شورا تاکید دارد. او فرایند توسعه روستایی را درونزاد و مشارکتی دانسته و با استفاده از تجربه و گرایش دو دهه اخیر در عرصه تئوری و تجارب جهانی ملاحظاتی را به دولت ایران در تحکیم شوراهای روستایی در مرحله انتخاب و حمایت از آن توصیه مینماید.
یوسف قریب طی مقالهای دیگر تحت عنوان شورا و روستا، لزوم و نتیجه بخش بودن شورا در درون دهات را مورد توجه قرار داده است و با اشاره به وسعت مملکت ضرورت رفع نارساییهای موجود را برای اثرگذاری شوراها آورده است. حسن قنبری نیاکی از وزارت جهادسازندگی در سال 1374 گرایش روستاییان نسبت به شوراهای اسلامی را طی مقالهای مورد توجه قرار داده است و خواستار شده است میزان اثربخشی برنامههای آموزش روستاییان پیرامون شورا مورد بررسی قرار گیرد تا با ارتقاء کیفی سطح معلومات آنها بر عملکرد شورا افزوده شود. این در حالی است که در آن زمان شوراهای روستایی طبق قانون شکل نگرفته بود اما جهاد سازندگی به دلیل نیاز خود در روستاها شورا برپا کرده بود. ابراهیم ظریفی طی تحقیقی که در پایان نامهای از گروه جامعهشناسی دانشگاه تهران تحت عنوان نتایج حاصله از تشکیل شوراهای اسلامی روستایی در ایران در سال 1366 انجام شده است و شوراهای مرحله اول انقلاب را که جهادسازندگی در روستاها برپا نموده مدنظر داشته است روستاها یک بخش را محور مورد مطالعه قرار داده است و به ارزیابی روستاییان از شوراهای اسلامی روستایی بخش خمام پرداخته است نتایج حاصله از تحقیق او نشان داده است که: در زمینه ایجاد رهبری مبتنی بر مشارکت مردم موفقیت چندانی نداشته است. پیرامون دو مساله از مدیریت یعنی حل تضاد ظاهری اصل تخصص و وحدت فرماندهی و رشد عاطفی در زمینه کاری ـ عملکرد موفقیتآمیزی داشته است. در زمینه روش رهبری مشارکتی در جنبههای اداره انتظامی و کم و بیش سیاسی،موفق بوده است. پایان نامه تحصیلی دیگری در سال 1380 در دانشگاه صنعتی اصفهان به ارزیابی شوراهای اسلامی روستایی بخش حمیل اسلام آباد غرب توسط مجید حسینی در گذر از تجربیات نهادهای مشارکتی روستایی در ایران پرداخته است و نتایج مطالعات خود را در 9 مورد آورده است که از آن جمله است: روستاییان از تاسیس شوراهای اسلامی روستایی رضایت داشته لیکن اعتقاد دارند که اعضا شوراها از توانمندیهای تخصصی لازم و کافی برخوردار نیستند. رحمتالله انبار در پایان نامه تحصیلی دیگری از دانشگاه تربیت مدرس در سال 1381 موضوع تعیین مسوولیتپذیری شوراهای اسلامی روستا در امور تصدیگری به جای بخش دولتی را مورد توجه قرار داده است. نتیجه این تحقیق از این قرار است که: در برنامه سوم توسعه به مشارکت مردم و تقویت نهادهای مدنی برای پذیرش بخشی از اختیارات تصدیگری دولت به عنوان یکی از راه کارهای اساسی تاکید گردیده شوراها از جمله نهادهای مردمی و مدنی هستند که تعیین مسئولیتپذیری آنها در امور تصدیگری به جای بخش دولتی در حوزه روستا امکانپذیر است. نتایج تحقیق نشان میدهد که در بسیاری از موارد نظر و دیدگاه شوراها و کارگزاران یکسان نمیباشد.
شوراهای اسلامی روستایی این توان را در خود میبینند که به جای بخش دولتی در مسالهیابی و تشخیص نیازهای محیطی روستا، پیگیری مشکلات، نظارت بر پروژههای عمرانی و نگهداری از تاسیسات و بناهای عمومی روستا مسوولیت لازم را بپذیرند. از طرفی کارگزاران دولتی پذیرش این مسوولیتها به استثنا نیازهای محیطی روستا را خارج از توان و ظرفیت شوراهای اسلامی روستایی میدانند. هفته نامه جام شماره 34 با عنوان شوراهای اسلامی،گامی نو در عرصه توسعه اقتصادی به نقش مشارکت در عرصه توسعه پرداخته است و در زمینه روستایی چنین آورده است:انتخاب شورای اسلامی در سطح روستا نظام مدیریت اقتصادی مناسب برای بهرهوری بهینه از منابع موجود را تعریف،سازماندهی و ساماندهی میکند واصلاحات نوسازی را در ساختار اقتصاد و توسعه جامعه روستایی کشور به ارمغان میآورد.انتقال تفکر برنامهریزی و توسعه به سطح جامعه روستایی از طریق انتخابات آگاهانه شوراها میتواند اقتصاد روستایی کشور را احیا نماید.ماهنامه جهاد در سال نوزدهم در شماره 235-234 خود برای ارتقای سطح آگاهی شوراهای روستایی و افزایش بهرهوری شوراها در راستای توسعه نتایج تحقیق میدانی خود را با عنوان مدلی برای برنامهریزی آموزشی- ترویجی اعضا شوراهای اسلامی در روستاهای آذربایجان غربی آورده است.در این تحقیق نشان داده است که اعضاء شوراهای روستا بیشتر مشارکت در بعد عمرانی(به دلیل ملموس بودن)توجه دارند تا به مشارکت سیاسی و برای آموزش دیدن در زمینههای مختلف اعلام آمادگی مینمایند.
افزایش تولید و اصلاحات ارضی بهتر
تحقیقات انجام گرفته بر اصلاحات ارضی در کشورهای مختلف با سه نوع مدیریت گوناگون دولتی متمرکز،غیرمتمرکز و محول شده انجام گرفته است حکایت از آن دارد که نوع مشارکت روستاییان پس از انجام اصلاحات رابطه همبستگی دیده میشود.افزایش بهرهوری در واگذاری امور به مردم محلی و ایجاد مشارکت مدنی در حاکمیت این شوراها را دراین تجربه و تحقیقی علمی که پیرامون چگونگی اصلاحات ارضی در 23 کشور جهان انجام گرفته است میتوان یافت. خلاصه نتایج این تحقیق را ابوالقاسم طاهری در کتاب خود آورده است او میگوید: جان مونتگری برای تجزیه و تحلیل اختلاف در نتایج اصلاحات ارضی که ناشی از روشهای مختلف سازماندهی اصلاحات بوده است.از تحقیقی درباره 30 مورد اصلاحات ارضی که توسط آژانس آمریکایی توسعه بینالملل در سال 1970 انجام شد استفاده کرد. 25 مورد اصلاحات ارضی در23 کشور در 3 گروه مشخص مانند مدیریت متمرکز،مدیریت غیرمتمرکز ومدیریت محول شده بر حسب روش اجرای اصلاحات ارضی طبقهبندی شدند.در سیستم مدیریت غیرمتمرکز و مدیریت محول شده بر حسب روش اجرای اصلاحات ارضی طبقهبندی شدند... موفقترین اصلاحات آن دسته اصلاحاتی بود که به وسیله مقامهای محلی از طریق مدیریت محول شده به اجرا درآمد.هشتاد درصد از تمامی چنین اصلاحاتی باعث افزایش درآمد و قدرت روستاییان گردید و تمامی آن به افزایش امنیت تصرف زمین منتهی شد. این نتایج در جدول زیرآمده است: بنابراین نتایج این تحقیق نشان میدهد که یک سیستم دستوری یک طرفه که از مرکز ناشی شود احتمالا قادر به دستیابی محرومان برای بهبود رفاه آنان نخواهد بود.اگر بنا باشد محرومان از اصلاحات ارضی منافع قابل توجهی کسب کنند،نباید با آنها مانند دریافت کنندگان انفعالی برخورد کرد بر عکس لازم است آنها از شرکتکنندگان فعال در مدیریت و اجرای اصلاحات باشند.در به اجرا درآوردن اصلاحات ارضی با روشهای مدیریت محول شده زمان کمتری نیاز است وحال آن که این امر با اتکا به روشهای مدیریت متمرکز زمان بیشتری نیاز دارد. نتیجه تحقیقات علمی دیگری نشان داده است که در روستاهایی که مدیریت روستا بر عهده کشاورزان و به صورت مشارکتی یا شورایی اداره شده است نسبت به روستاهایی که حاکمیت محلی از طریق دولت و متمرکز ابهام گرفته است 15-13 درصد افزایش تولید داشتهاند.بنابراین مدیریت مشارکت روستایی به صورت محلی میتواند در افزایش تولید نقش چشمگیر داشته باشند.یکی از دلایل خودکفایی در گندم در ایران طی چند سال گذشته و رشد اقلام کشاورزی را میتواند به دلیل مدیریت شورایی روستاها و حذف خان و کدخدا از عرصه روستاها دانست. نتیجه آن که بیایید نظر صاحبنظران را ارج گذاشته باید برای مدیریت بهتر روستاها،اصلاحات ارضی درست ودایمی افزایش تولید و توسعه بهینه سازی پایدار شورای روستایی را جدی گرفت و از حالت متمرکز دولتی خارج ساخت- این کار یکی از راههای اصلی توسعه پایدار میباشد که البته باید بهای آن را هم به طور کامل پرداخت کرد.
نتایج
دقت در گفتارها و مطالعاتی که تا کنون انجام شده است نتایج زیر را به دست میدهد:- همه محققین و صاحبنظران هر یک به گونهای بر پا نمودن شوراها را برای روستاها موجب توسعه در یکی از جنبههای زیستی میدانند.- مشکلات فرا راه شوراها اندک نیستند و عملکرد مطلوب پس از رفع این مشکلات تحقق پذیر خواهد شد.- تا کنون شوراها با همه کاستیها در روستا و عشایر در مجموع نقش توسعهای داشته است و نهاد مثبت قلمداد میگردد.- افزایش آگاهی اعضا-افزایش اختیارات شوراهای روستایی نتیجه یا مطلوب برخی از تحقیقات انجام شده است.