سرگه بارسقیان: با ابراز تمایل متقابل ایران و مصر به گسترش روابط دیپلماتیک، افقهای جدیدی در مناسبات این دو کشور مهم مسلمان منطقه نمایان شده است. چندی پیش احمد ابوالغیظ وزیر خارجه مصر، ایران را کشوری مهم در منطقه و مصر را کشوری دارای نقش محوری در خاورمیانه خواند و گفت: مصر با توجه به این مسائل با ایران تعامل میکند و طرف ایرانی باید حسن نیت و جدیت خود را در رویکردهای خود به سوی عادیسازی با مصر اثبات کند تا زمینه مستحکمی برای تلاشهای هدفمند به منظور برقراری امنیت و ثبات و رفاه تمام ملتهای منطقه فراهم شود. وی افزود: از نظر ما نهتنها ایران تهدیدی برای منطقه به شمار نمیرود، بلکه معتقدیم باید همراه با این کشور و سایر قدرتهای منطقهای ازجمله ترکیه و عربستان و قدرتهای جهانی در جهت تحقق صلح و ثبات قدم برداریم. ابوالغیظ ادامه داد: آنچه میگوییم این است که نباید به قدرتهای خارجی و منطقهای اجازه دهیم در سرزمین اعراب بازی کنند. همچنین نباید منافع خود را در این مقولهها بیندازیم که ایران شیعهنشین تهدیدی برای مناطق عربی سنینشین است. ایران منافعی دارد که باید به آنها اهمیت داد.
همزمان با این اظهارات ابوالغیظ، معاون آسیایی وی با اشاره به تمایل مصر به تحکیم روابط سیاسی با ایران ابراز امیدواری کرد تا روابط دوجانبه به حال عادی بازگردد. تمایل قاهره به بهبود مناسبات با تهران که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل امضای قرارداد کمپدیوید میان مصر و اسرائیل به تیرگی گراییده بود، پس از آن شدت یافت که معاون اول رئیسجمهور ایران در حاشیه اجلاس مجمع اقتصادی جهان در استانبول با احمد نظیف نخستوزیر مصر دیدار کرد و به او گفت:ایران و مصر دو کشور مهم و قدرتمند خاورمیانه با سابقه فرهنگی و تاریخی هستند، از اینرو افزایش رایزنیها و نقشآفرینیدو کشور (در مسائل منطقه) ضروری است. پرویز داوودی روابط فعلی دو کشور را در حد مطلوب ندانست و با اشاره به سیاست جمهوری اسلامی ایران مبنی بر توسعه حداکثری مناسبات با کشورهای اسلامی تاکید کرد: دو کشور باید زمینههای گسترش همکاریها در بخشهای مختلف بهویژه در عرصههای اقتصادی و اجتماعی را فراهم کنند. نخستوزیر مصر نیز در این دیدار با تاکید بر عزم کشورش برای ایجاد روابط نمونه با جمهوری اسلامی ایران گفت: روابط فعلی میان دو کشور در شأن دو ملت نیست، مصر برای ایجاد فضای مناسب برای استفاده از قابلیتها درجهت منافع دو کشور آمادگی کامل دارد. بلافاصله پس از این دیدار سخنگوی دولت مصر اعلام کرد که تهران و قاهره برای تقویت همکاریهای تجاری و اقتصادی و پیگیری مشورتهای سیاسی در مورد مسائل منطقهای توافق کردهاند.
این دیدار در کنار موضعگیری رئیس دستگاه دیپلماسی مصر مبنی بر لزوم ایجاد روابط سازنده با ایران، با واکنش وزارت امور خارجه ایران روبهرو شد و سخنگوی این وزارتخانه خواستار برداشتن گامهای عملی برای عادیسازی روابط و مناسبات دو کشور گردید. سیدمحمدعلی حسینی ضمن استقبال از تمایل مصر به همکاری مثبت و سازنده میان دو کشور گفت: زمینههای بالقوه و بالفعل زیادی برای رایزنی و همکاری میان دو کشور در امور منطقهای و بینالملل وجود دارد. عینیت یافتن این مهم نیازمند تبلور یافتن اراده مقامات مصری در برداشتن گامهایی عملی برای عادیسازی روابط و مناسبات دو کشور است و به نظر میرسد در این مسیر اراده جدی و نگرشهای مبتنی بر واقعنگری به منافع متقابل میتواند مولفههای بنیادین مناسبات دو کشور را شکل دهد. سخنگوی وزارت امور خارجه در کنفرانس مطبوعاتی این هفته خود هم تاکید کرد: در خصوص روابط ایران و مصر از گذشته هم تمایلاتی وجود داشته و البته به خاطر اهمیت هر دو کشور در منطقه، ظرفیتهای خوبی برای گسترش این روابط وجود دارد و الان هم همکاریهای خوبی در جریان است. در این چارچوب اقداماتی عملی لازم است که باید از جانب طرف مصری شاهد آن باشیم و انشاءا... وقتی موانع موجود برطرف شود، روابط ارتقا خواهد یافت.اینگونه بود که تهران توپ عادیسازی روابط را در زمین قاهره انداخت اما مشخص نکرد که انتظار چه اقدامات عملیای از جانب مصر را دارد و در شرایط حساس منطقه چه عواملی مانع همگرایی این دو وزنه قدرتمند خاورمیانه میشوند؟
عامل اسرائیل در روابط ایران و مصر
روابط ایران و مصر همواره تابعی از چگونگی برخورد و ارتباط هر یک با رژیم اسرائیل بوده است. از اسفند 1300 که ایران، دولت مصر را به رسمیت شناخت و دفتر حفاظت منافع ایران در قاهره به سطح سفارت ارتقا یافت تا اردیبهشت 1358 که امام خمینی(ره) طی فرمانی خواستار قطع رابطه سیاسی با مصر، به دلیل نقش این کشور در انعقاد پیمان کمپدیوید شد رابطه بین دو کشور در تلاطم موجهای دیپلماتیک قرابت یا غربت با عامل اسرائیل بوده است. گرچه در دوران پهلوی دوم رابطه دیپلماتیک با مصر تا ارتباط فامیلی گسترش یافت و محمدرضا شاه پهلوی با ازدواج با فوزیه خواهر ملک فاروق پادشاه مصر درصدد تحکیم روابط تهران - قاهره برآمد اما نتوانست با جانشینان ملک فاروق زبان مشترک دیپلماتیکی پیدا کند. در سال 1339 جمال عبدالناصر رئیسجمهور وقت مصر فرمان قطع رابطه کشورش با ایران را به دلیل همپیمانی محمدرضا پهلوی با رژیم اسرائیل اعلام کرد. انجماد روابط تهران ـ قاهره 10 سال طول کشید و با تبادل سفرا در سال 1349 به گرمی گرایید. در سال 1356 بهدنبال سفر رئیسجمهور مصر به اسرائیل بسیاری از کشورهای اسلامی روابط خود را با دولت قاهره قطع کردند ولی حکومت شاه اقدام انور سادات را تحسین کرد و مراتب حمایت خود از این پیمان را از طریق سفیر وقت ایران در قاهره به اطلاع رئیسجمهور آن کشور رساند. یک سال پس از آن و با وقوع انقلاب اسلامی ایران روابط تهران - قاهره دستخوش دگرگونی اساسی شد.
شاه و فرح در سفری بدون بازگشت و در حالی که میگریستند ایران را ترک کردند و در نخستین مرحله وارد آسمان مصر شدند و پس از حضور در چندین کشور به درخواست انورسادات و به سفارش آمریکا در مصر سکونت کردند تا شاه در همانجا درگذشت و دفن شد. انورسادات در اظهاراتی در اجلاس حزب ناسیونالدموکرات مصر گفت اجازه نخواهیم داد حکومتی مبتنی بر امتزاج مذهب و سیاست مانند آنچه در ایران روی داد در مصر شکل بگیرد. دولت ایران هم یک سال پس از وقوع انقلاب اسلامی به مصر اطلاع داد کلیه کمکهایی که به وسیله ایران به این کشور میشد، از این پس قطع خواهد شد. دلیل این تصمیم سازش مصر با اسرائیل و انعقاد پیمان کمپ دیوید بود. در فروردین 58 امام خمینی(ره) نسبت به نزدیک شدن خطر اسرائیل با طرح استعماری صلح مصر و اسرائیل هشدار دادند. دولت مصر که شناسایی رسمی انقلاب اسلامی ایران را تا زمان برکناری رفراندوم جمهوری اسلامی به تعویق انداخته بود در تلگرافی خطاب به مهدی بازرگان نخستوزیر، دولت وی را به رسمیت شناخت. روابط دو کشور از آن پس همچنان در وضعیت سردی و تیرگی بود و حتی در سال 1366 دولت مصر دفتر حفاظت منافع ایران در قاهره را تعطیل و سرپرست این دفتر را اخراج کرد. سال 70 دفتر حفاظت منافع دو کشور در پایتختهای یکدیگر بازگشایی شد. تحرک جدیدی در زمین روابط دیپلماتیک تهران - قاهره رخ نداد تا سال 1381 که فعالیت انجمن دولتی مصر و ایران در قاهره پس از 20 سال توقف از سر گرفته شد.
اما انقلاب اساسی در مناسبات دو کشور در آذر 82 رخ داد و آن هنگامی بود که سیدمحمد خاتمی و حسنی مبارک روسایجمهور ایران و مصر برای اولین بار پس از انقلاب با یکدیگر ملاقات و مذاکره و نسبت به عادیسازی روابط دو کشور ابراز تمایل کردند. پس از آن بود که شورای شهر دوم تهران که تحت اختیار اصولگرایان بود نام خیابان خالداسلامبولی - ضارب انورسادات- را به «انتفاضه» تغییر داد. خیابانی که یکی از موانع بهبود روابط تهران و قاهره قلمداد میشد و انتظار میرفت یخهای روابط دو کشور از این خیابان به تدریج ذوب شده و پاستورنشینان تهران را با عزمی راسخ به توسعه روابط با مصر ترغیب و مصریها را نیز با نشانهای روشن از سوی ایران به گسترش روابط با ایران دلگرم کند.
مخالف جنگ حامی حق هستهای
تأملی بر مواضع مصر در قبال ایران طی سالهای گذشته هم نشاندهنده درک جایگاه منطقهای ایران و دفاع از حق تهران در منازعات دیپلماتیک وی بوده است. دولت قاهره در قبال احتمال حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران موضع مخالفی دارد و حسنی مبارک رئیسجمهور مصر بارها نسبت به بحرانیتر شدن اوضاع منطقه با ماجراجویی آمریکا هشدار میدهد. مبارک این موضع را بارها در دیدار با مقامات آمریکایی و اروپایی مورد تاکید قرار داده است. در قبال پرونده هستهای ایران هم سیاست مصر حمایت از ایده خاورمیانه عاری از سلاحهای کشتارجمعی است، چنانکه با دفاع از حق ایران در بهرهبرداری صلحآمیز از انرژی اتمی، به زرادخانههای تسلیحاتی اسرائیل هم اشاره میکند و نسبت به استانداردهای دوگانه در برخورد با مساله فعالیتهای هستهای هشدار میدهد. آخرین موضع توسط نماینده مصر در سازمان ملل اتخاذ شده که پس از تصویب قطعنامه 1737 علیه تهران مواضع دوگانه شورای امنیت در قبال برنامه هستهای ایران را مورد انتقاد قرار داد. مجید عبدالفتاح اظهار داشت: شورای امنیت سازمان ملل قطعنامهای را علیه برنامه هستهای ایران تصویب میکند در حالی که هیچ توجهی به در اختیار داشتن سلاح هستهای از سوی اسرائیل ندارد. مصر پیش از این در چارچوب کشورهای غیرمتعهد حمایت خود را از برنامه صلحآمیز هستهای ایران اعلام کرده بود.