* زمانی که حزب مشارکت تشکیل شد انتظار این بود که ما با یک حزب آوانگارد روبه رو باشیم که براساس تصمیم گیری اعضای تشکیل دهنده اش حرکت کند نه اینکه چشم به دیگران داشته باشد که آنها فرمان حرکت را در دست گیرند. مشارکت چه در زمانی که در حاکمیت حضور داشت و چه در شرایط کنونی با نمونه های مختلفی از ترس و حسرت روبه رو بود همانند یک حزب واقعی کار نکرد. به قول یکی از دوستان حزبی برخی از کادرهای رده بالای حزب در فعالیت ششم یا هفتمشان همانند یک تفریح کار حزبی می کردند. آقای دکتر در چه کشوری کار حزبی اینگونه است چرا مشارکت با احزاب دیگر دنیا ارتباط برقرار نمی کند و هنگامی که به کنگره های آنها دعوت می شود جرات نمی کند که دعوت آنها را بپذیرد؟ اینکه شما می گویید دلیل سکوتتان اینست که نگویند قصد کار شکنی دارید منطقی نیست اصلاً کدام حزب در دنیا این کار را می کند؟
** البته امیدوارم همه قضاوت ها اینگونه نباشد چون من هیچگاه نگفتم که ما سکوت کرده ایم بلکه حرف من این بود که فضای جامعه اینگونه است. ما به عنوان حزب بیانیه هایمان را منتشر کرده ایم و حرف هایمان را هم زداه ایم. اما شما این نکته را هم در نظر بگیرید که ما در چه فضایی هستیم. اینجا اگر متهم به محافظه کاری می شویم در محیط دیگر که آنها هم اصلاح طلب می باشند در آنجا متهم هستیم که تندروی می کنیم. متهم هستیم که شما با آن طرح اصلاح قانون مطبوعات در مجلس همه چیز را خراب کردید. حالا شما می گویید خیر باید می ایستادید من در اینجا بنا ندارم که بگویم کدامیک درست و کدامیک نادرست است در مورد آوانگارد بودن یا نبودن حزب هم همینطور. این به عنوان یک قضاوت در بیرون وجود دارد اما شما بدانید که ما داخل خودمان هم این بحث ها را مطرح می کنیم و معتقدیم در میان طیفی از دوستان که ما را به تندروی و طیف دیگری که ما را به کندروی متهم می کنند تقریباً یک نقطه بینابین را اختیار کرده ایم. هرچند نسبت به هر دو طرف احترام داریم. این واقعیت هم باید درک شود که حزبی با هفت هشت سال سابقه نباید مقایسه شود با احزابی که سالهاست فعالیت میکنند.
یک نکته را هم بگویم در سیاست ورزی هم مماشات وجود دارد هم سازش به معنای درست آن. هم لابی پشت پرده دارد و در عین حال موضع گیری علنی هم دارد. اینکه بیاییم مدعی شویم ما همه چیز را به مردم می گوییم و کاری به دیگران نداریم و در تریبون ها به صورت علنی موضع گیری میکنیم همه سیاست ورزی نیست. بخشی از سیاست ورزی هم در جای دیگری شکل می گیرد. در مورد خبرنامه ما هم که آقای سحرخیز با دیده حقارت به آن می نگرند باید بگویم که انتشار خبرنامه یک کار بسیار مهم تشکیلاتی است و ما در طول ماه های اخیر با افراد زیادی از این طریق ارتباط برقرار کردهایم.
* وقتی مشارکت در قدرت بود و می توانست کارهای زیادی دهد چرا به نحو درستی عمل نکرد که حاصل هشت سال اصلاحات به دولت آقای احمدی نژاد منتهی نشود.
آقای خاتمی شما باید پاسخ دهید، اگر چندین سال دیگر هم این جلسات برقرار باشد من وظیفه خودم می دانم که از اصلاح طلبی که در اینگونه جلسات شرکت کند این سوال را بپرسم.
** اینک گفته می شود اصلاح طلبان ناکارآمد هستند باید شامل یک تعریف مقدماتی هم باشد که اصلاً اصلاح طلبان چه کسانی هستند. اصلاحات چیست و اصلاح طلبی یعنی چه آن وقت اگر دیدیم که با هم می توانیم به یک تعریف مشترک برسیم حالا باید دنبال مقصر بگردیم که چه کسی کم کاری کرد. امروز من به عنوان مشارکت یک مسئولیتی دارم آقای خاتمی یا آقای کروبی مسئولیت دیگری دارند روزنامه نگاران هم هستند که آنها هم مسئولند. به نظر من دوستان به واقعیت کشور توجه ندارند وقتی یک اجماع فکری واضح و روشنی روی اصلاح طلبی وجود ندارد که همه دور آن مفهوم مشترک جمع شوند طبیعی است که اختلافاتی را هم به همراه خواهد داشت. من مجلس را مثال می زنم مگر بعد از پیروزی اصلاح طلبان در انتخابات مجلس ششم چند عضو مشارکت وارد مجلس شدند حداکثر 40 نفر بقیه دوستانی بودند که تمایلاتی داشتند اما عضو ما نبودند.
* شما می گویید که در سیاست سازش وجود دارد اما در عین تمام مماشاتی که می کنید حاضر هستید تا با مردم روبه رو شوید حزب مشارکت از این باب مورد انتقاد است که خودش مدعی است برنامه دارد و می تواند دولت را اداره کند.
** خاتمی: می گویید شمادر روزنامه هایتان نوشتید من هم می پرسم یعنی چه روزنامه هایتان این روزنامه ها که مال ما نبود دوستان مختلف و البته مستق اینها را اداره می کردند. می گویید شما در سخنرانی هایتان فلان مطلب را گفتید خب مگر من چه گفتم صحبت های من که معلوم است. من باید پاسخ بدهم یا آن کسی که گفت باید این شما یعنی چه کسی باید مشخص شود. من که اینجا نشسته ام باید پاسخگوی آقای خاتمی باشم پاسخگوی آقای کروبی باشم به سخنان و اعمال آقای هم پاسخ بدهم در عین حال پاسخگوی خودم هم که هستم. ما برای انتخابات مجلس ششم برنامه دادیم و در پایان مجلس هم نتایج عملکردمان را گزارش کردیم.
* بعد از شکست اصلاحطلبان فارغ از نگاه به ابزارهای دموکراتیک یا غیردموکراتیک آیا حزب مشارکت تلاش کرده است که تجربه فعالیتهای دموکراتیک در فضای غیردموکراتیک را در کشورهای دیگر دنیا مطالعه کند تا آن را به سرمایهای برای بازگشت خودش به قدرت قرار دهد ضمن آنکه مشارکت امروز با بحث بقای خودش هم روبهرو است و باید تجربیات مشابهی را پیدا کند که احزاب در نقاط مختلف دنیا چگونه با واقعیتها کنار آمدند و به سمت انفعال یا رادیکالیسم نرفتند.
** ما غیر از مواضع روزمره و کارهای جاری حزبی مسائل دیگری را هم بررسی کردهایم. ما بعد از انتخابات کارگروههای مختلفی تشکیل دادیم تا عواملی که سبب شکست در جریان انتخابات شد را تحلیل کنیم به نتایجی هم رسیدیم. براساس این نتایج افراد و گروههایی تعیین شدهاند تا آنها را مطالعه کنند و تجربیات مشابه داخلی و خارجی را نیز بررسی نمایند. به عنوان مثال ما روی موضوعی چون پایگاه اجتماعی حزب در داخل کشور بحث میکنیم یا این موضوع را مورد تحلیل قرار میدهیم که آیا در کشور ما به عنوان مثال طبقه اجتماعی وجود دارد یا خیر و اگر وجود دارد منافع این طبقه چیست و حزب ما کدامیک از این طبقات را میتواند به عنوان پایگاه خودش انتخاب کند.
از این آقایان که از خارج آمده بود میگفت این که شما از دموکراسی میگویید، بر پایه کدام اقتصاد است؟ پاسخهای ما کلی بود و ایشان هم ما را مورد انتقاد قرار میداد و میگفت که موفق نخواهید شد. برای اینکه وقتی شعار دموکراسی داده میشود باید عملاً و عیناً در زندگی واقعی مردم چه در کوتاهمدت و چه در درازمدت تجلی پیدا کند.
* شما یکی از کسانی بودید که به همراه برادرتان قبل از انتخابات دوم خرداد 76 اعتقاد داشتید در ساختار موجود نمیتوان کار کرد در این سالها چه اتفاقی افتاد که امروز برخلاف نظرات پیشین صحبت میکنید آیا اشتباه تحلیلی بود یا مزایای حضور در قدرت شما را به این نتیجه رساند؟
**خاتمی: من به خاطر نمیآورم که گفته باشم در این ساختار نمیتوان کارکرد مبنای این حرف را هم نمیدانم. من هیچ وقت این ادعا را مطرح نکردهام و در عین اینکه نسبت به قانون اساسی انتقاد دارم معتقدم که در همین قانون اساسی هم میتوان فعالیت کرد. اصلاحات هم در درون این ساختار باید انجام شود و این صحبت همیشگی ما بوده است.
* شما تحلیلی از برنامههای اقتصادیتان دارید و اذعان هم میکنید که این برنامهها در انتخابات بسیار ضعیف بود با اینحال وقتی که من به عنوان یک روزنامهنگار پایگاه طبقاتی شما را بررسی میکنم نمیتوانم درک کنم که تفاوتتان با کارگزاران چیست اصلاً طرفدار چه نوع اقتصادی هستید؟
** در مورد مواضع اقتصادی هم باید بگویم که ما هشت کنگره داشتیم در همه کنگره ها هم بیانیه دادیم و مواضع اقتصادی مان را بیان کردیم. البته نمی خواهم بگویم که مواضع اقتصادی ما کامل شده است یا اختلاف نظر نداریم. قصد هم ندارم وارد مقایسه مواضع خودمان با کارگزاران شوم ممکن است نزدیکی هایی با آنها داشته باشیم. هرچند به طور خلاصه می توانم بگویم که در شیوه های اتخاذ شده در امر اقتصاد و سیاست تفاوت های محسوسی با آنها داریم برای ما مساله دموکراسی اهمیت دارد و بیشتر طرفدار سوسیال دموکراسی هستیم.
* دموکراسی در اقتصاد به چه معنی است؟
** خاتمی: یعنی ما اعتقاد داریم که جهت گیری اقتصاد باید به سمت اقتصاد بازار باشد اما این نباید بدان معنی باشد که دولت یک سری از تعهدات خودش را در مسائلی از قبیل آموزش بهداشت امنیت یا موارد مشابه دیگر فراموش می کند. به اعتقاد ما حداقل در شرایط فعلی امکان پذیر نیست که همه چیز ما به خصوص در زمینه های اجتماعی و خدمات عمومی از قبیل بهداشت و آموزش از دولت به طور کامل منفک شود. ما به مسائلی مثل حق مالکیت شناخت بازار رقابت پذیری اقتصاد رانت زدایی کوچک تر کردن دولت و تقویت بخش خصوصی و پیوند تعامل با اقتصاد جهانی اهمیت میدهیم.
* اما شما با اینکه در بیان مواضع اقتصادی خودتان از سوسیال دموکراسی بیشتر دفاع می کنید اما حزب مشارکت در سطح جامعه به این صفت شناخته نشده است دلیل این امر را در چه میدانید؟
** شاید ناشی از ضعف ما در بیان مطلب باشد که نتوانسته ایم حرف های خودمان را به نحو صحیحی بیان کنیم، شاید هم این امر ناشی از فرهنگ عمومی جامعه ما باشد که خیلی عادت ندارد مطالعه کند. این امر به خصوص در مطالب تحلیلی قابل توجه تر است و البته باید این نکته را هم بگویم که ما زمانی که در مجلس بودیم چون عملاً، در سیاست های اقتصادی با دولت هماهنگی داشتیم بنابراین مواضع ما همانند مواضع دولت شناخته شده است در حالیکه دوستان ما در مجلس و مرکز پژوهش ها در مورد برنامه چهارم توسعه و یا بودجه های سالیانه کارهای زیادی انجام دادند و همانطور که گفتم به دلیل اختلاط کاری با دولت عملاً مواضع اقتصادی حزب در پوشش مواضع اقتصادی دولت قرار گرفت.
* برای انگیزهسازی در انتخابات چه برنامههایی دارید؟
** امروز انگیزه ها با گذشته متفاوت است. یعنی اینطور نیست که انگیزه های سیاسی بتواند به تنها یی مردم را وارد صحنه کند. اما اینکه انگیزه های جدید شامل چه مواردی است من می توانم بگویم که یکی از خواص اصلاحات ایجاد تنوع انگیزه ها بوده است. ما امروز نه یک کلام واحد داریم که بتواند همه را جذب کند و نه یک متکلم وحده وجود دارد که حرف او بتواند همه را جذب کند. به همین دلیل هم هست که بر سیاست ائتلاف تاکید داریم. ما برای شناخت انگیزه های انتخاباتی مردم در حال مطالعه هستیم. به عنوان مثال باید ببینیم که آیا طبقات مختلف اجتماعی چه انگیزه های اقتصادی دارند. یا طبقه متوسط جدید که یک طبقه سیال است چه انگیزه های خاصی به لحاظ سیاسی یا اجتماعی دارد البته ما هنوز انگیزه ها را امروز و در شرایط فعلی به صورت دقیق جمع بندی نکرده ایم و امیدواریم طی ماه های آتی به نتایجی هم برسیم.
* نتایج بررسیهایتان در مورد کارآمدی یا ناکارآمدی اصلاحات و اشتباهاتی که مرتکب شدید به کجا انجامید، ما اسفند 85 با انتخابات شوراها مواجه هستیم و باید از تجربیات گذشته درس بگیریم.
** در مورد انتخابات شوراها بحث های فراوان وجود دارد و دفتر دائمی انتخابات حزب به این مساله می پردازد. در مورد کارآمدی یا ناکارآمدی اصلاحات و اشتباهاتی که مرتکب شدیم هم باید بگویم که من اعتقادی به ضعف خودمان در مقابل رقیب ندارم بلکه به نظر من در یک جمله بزرگ ترین اشتباه ما این بود که از حوزه اختیارات خودمان درون دولت و مجلس به اندازه کافی استفاده نکردیم.