گروه بینالملل ـ در نظام نظارتی سازمان ملل متحد، دو نوع مکانیسم نظارتی بر حقوق بشر وجود دارد. یکی از این مکانیسمها «قراردادی» است و به کمیتههای خاصی اشاره دارد که به طور رسمی توسط معاهدات اساسی بینالمللی راجع به حقوق بشر ایجاد شدهاند. این کمیتهها ـ که ناشی از معاهده هستند ـ بر اجرای کنوانسیونهای مربوط به حقوق فردی توسط دولتها، نظارت مینمایند. پس از سالها، سازمان ملل متحد «نظام تحقیق» را به عنوان یک نظام مستقل و ویژه و خارج از چارچوب قراردادی (مکانیسم خارج از قرارداد یا آیین ویژه)، توسعه داد. در این روش کارشناسان مستقل با توجه به تواناییهای فردی خود، به عنوان گزارشگر ویژه با اعضای گروههای کاری به ارائه گزارش میپردازند.
1- کمیتههای ناشی از معاهده (مکانیسم قراردادی):
کمیتههای ناشی از معاهده به منظور نظارت بر تلاش دولتهای عضو شش معاهده اصلی حقوق بشری سازمان ملل و به منظور اجرای مقررات این اسناد بینالمللی ایجاد شدهاند.
1-1- کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (CESCR): این کمیته بر اجرای «میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» نظارت میکند و مرکب از 18 کارشناس مستقل شناخته شده بینالمللی در این حوزه است. کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در سال 1985 و پس از گذشت نه سال از لازم الاجرا شدن میثاق مذکور، ایجاد شد. برخلاف سایر کمیتهها، که اعضای آنها توسط کشورهای عضو انتخاب شده و به مجمع عمومی سازمان ملل متحد گزارش میدهند، اعضای کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی توسط شورای اقتصادی و اجتماعی ملل متحد (ECOSOC) برگزیده و به این شورا گزارش میدهند.
2-1- کمیته محو تبعیض نژادی (CERD): این کمیته بر اجرای «کنوانسیون بینالمللی محو همه اشکال تبعیض نژادی» نظارت دارد و از 18 کارشناس مستقل ترکیب یافته است. این کمیته در سال 1969 و پس از لازمالاجرا شدن کنوانسیون شروع به کار کرد و از قدیمیترین «کمیتههای ناشی از معاهده» محسوب میگردد.
3-1- کمیته رفع تبیعض علیه زنان (CEDAW): این کمیته از 23 کارشناس مستقل تشکیل شده است و بر اجرای «کنوانسیون رفع همه اشکال تبیعض علیه زنان» از سال 1981 به بعد، نظارت میکند.
4-1- کمیته مقابله با شکنجه (CAT): این کمیته از 10 کارشناس مستقل و در سال 1968 به منظور نظارت بر «کنوانسیون مقابله با شکنجه و سایر مجازاتها و رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز» تشکیل گردید.
5-1- کمیته حقوق کودک (CRC): این کمیته در سال 1991 به منظور نظارت بر اجرای «کنوانسیون حقوق کودک» تشکیل گردید و مرکب از 10 کارشناس مستقل است.
2- روشهای ویژه کمیسیون حقوق بشر (مکانیسمهای خارج از قرارداد):
این نوع مکانیسم کمیسیون حقوق بشر دارای ماهیت ویژهای است و نسبت به مکانیسم پیشین، در قبال نقضهای جدی حقوق بشر، انعطاف بیشتری دارد. در این قالب، به کارشناسان مأموریت داده میشود تا با توجه به قابلیتهای فردیشان، در یک زمینه خاص حقوق بشری اقدام نمایند. آنها به عناوین مختلفی از جمله: «گزارشگر ویژه»، «نماینده»، «کارشناس مستقل» و یا هرگاه چندین کارشناس در یک مأموریت شرکت کنند، «گروه کاری» نامیده میشوند. آنها وضعیتهای حقوق بشری در کشورها و سرزمینهای معین و یا پدیدههای جهانی که موجب نقضهای جدی حقوق بشر در سطح بینالمللی میشوند را بررسی و بر آنها نظارت مینمایند و به طور علنی به کمیسیون حقوق بشر گزارش میدهند. همچنین مأموریتهای خاصی به دبیرکل سازمان ملل و یا نمایندگان ویژه او واگذار میشود. در حالی که هرگز نمیتوان [این مکانیسم را] به عنوان یک سیستم در نظر گرفت. [لیکن] ایجاد مکانیسمهای کشوری و موضوعی (تقریباً 50 مورد) بیانگر استقرار سیستمی موثر به منظور حمایت از حقوق بشر است.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، کمیته ویژهای را به منظور تحقیق از اقدامات ناقض حقوق بشری مردم فلسطین و سایر اعراب سرزمینهای اشغالی توسط اسرائیل (رژیم اشغالگر قدس) ایجاد کرده است.