صد سال با مشروطیت در دانشگاه لندن

ترجمه: هوشنگ جیرانی
صدمین سالگرد انقلاب مشروطیت ایران بیش از آنکه در مهد این انقلاب یعنى ایران مورد توجه قرار گیرد در خارج از کشور گرامى داشته شده و برنامه هاى زیادى را به خود اختصاص داده است. بنیاد میراث ایران که کنفرانس بین المللى انقلاب مشروطیت را براى روزهاى اول تا سوم آگوست 2006در لندن تدارک دیده است در برنامه جداگانه اى سلسله سخنرانى هایى را نیز در روزهاى نهم تا سى ویکم ماه مه برگزار خواهد کرد. قرار است در این نشست ها پنج نفر از صاحبنظران ایرانى و انگلیسى در دانشکده مطالعات آسیایى و آفریقایى دانشگاه لندن دیدگاه هاى خود را درباره «منازعه دائمى میان مذهب و سکولاریسم و بین آنها با حکومت مطلقه در مسیر حرکت ایران به سمت مدرنیته در یکصد سال گذشته» مطرح کنند. «حسن یوسفى اشکورى»، «محسن کدیور»، «فرد هالیدى»، «عباس میلانى» و «فاطمه صادقى» سخنرانان این نشست ها خواهند بود.
تئوکراسى و دموکراسى
حسن یوسفى اشکورى: یوسفى اشکورى مقاله خود را با عنوان «تئوکراسى و دموکراسى مى توانند سازگارى داشته باشند؟ راهکارهاى آیت الله نائینى براى حکومت مشروطه ایرانى» ارائه خواهد کرد که در آن آمده است: «در سال 1909و اوج جنبش مشروطه، آیت الله نائینى از علماى برجسته نجف کتابى مهم با نام «تنبیه الامه و تنزیه المله» نگاشت که در آن مبانى مذهبى را براى حمایت از مشروطه و علیه حکومت مطلقه فراهم آورد. این کتاب یک تئورى روشن و به طور کلى داراى بار سیاسى را در درون چارچوب اندیشه سنتى شیعه عرضه مى کند. مقاله اشکورى با بررسى انتقادى ایده هاى نائینى، ظرفیت ها و محدودیت هاى آنها را در هر دو زمینه سیاسى و مذهبى به همراه اعتبار و ارتباط این ایده ها با ادامه منازعه بر سر دموکراتیزه کردن مذهب، سیاست و جامعه در ایران واکاوى مى کند. حسن یوسفى اشکورى یکى از روشنفکران دینى در ایران است. در حوزه علمیه قم تحصیل کرده و در دهه 1970یکى از فعالان سیاسى و هواداران دوآتشه دکتر على شریعتى شد. به عنوان نماینده مستقل به نخستین مجلس پس از انقلاب راه یافت ولى بعد از سال 1984به فعالیت هاى دانشگاهى، روشنفکرى و فرهنگى علاقه مند شد.اشکورى تاکنون 15کتاب و تعداد زیادى مقاله در روزنامه ها و نشریات ایرانى به چاپ رسانده است. در سال 1996مرکز تحقیقاتى دکتر على شریعتى را بنیان گذاشت. مطالعات اشکورى بر اسلام شناسى و تاریخ اسلام متمرکز شده است. در حال حاضر وى بر روى کتابى درباره تاریخ ایران و اسلام کار مى کند که به بررسى رابطه میان مذهب و قدرت سیاسى مى پردازد.
بازتاب‌هاى انقلاب مشروطه بر تاریخ ایران مدرن
فرد هالیدى: سیاست، فرهنگ و روابط خارجى ایران امروز در دو بستر عمده شکل گرفته است که یکى از آنها نظام خاورمیانه و بین الملل مدرن است که ایران در درون آن عمل مى کند و دیگرى، میراث برجاى مانده از دوهزار سال تاریخ این سرزمین است. برخى بر این اعتقادند که به هیچ رو گذشته تاریخى نمى تواند ایران معاصر را توصیف کند. مقاله فرد هالیدى به بررسى عوامل پایدار و تکرارشونده اى مى پردازد که به شکل گیرى ایران و روابط آن با دنیاى خارج منجر شده است. این مقاله بر چهار وجه سیاست و فرهنگ در ایران تاکید مى کند: اشکال دولت، جنبش هاى اجتماعى، ایدئولوژى ها از جمله ملى گرایى و روابط با قدرت هاى عمده بین المللى. فرد هالیدى دانش آموخته دانشگاه هاى آکسفورد و لندن است و از سال 1985پروفسور روابط بین الملل در دانشکده اقتصاد لندن و از سال 2002عضو آکادمى بریتانیا شده است. آثار وى درباره خاورمیانه است که از جمله آنها مى توان به کتاب هایى درباره ایران، شبه جزیره العرب، ملى گرایى و جنگ سرد اشاره کرد. پنج کتاب وى به فارسى ترجمه شده اند. وى در سال 1965براى نخستین بار از ایران دیدن کرد. آثار جدید او عبارتند از: خاورمیانه در روابط بین المللى و صد افسانه درباره خاورمیانه.
اندیشه سیاسى شیعه و دموکراسى: از مشروطه‌گرایى آخوند خراسانى تا جمهوریت امام خمینى
محسن کدیور :جنبش مشروطیت و انقلاب اسلامى به مثابه دو رخداد قابل بحث در تاریخ معاصر ایران به وقوع پیوسته اند. آخوند محمدکاظم خراسانى و امام خمینى نقش مشابهى را به عنوان رهبران این دو جنبش اجتماعى ایفا و در اوج اقتدار مذهبى شان نقشى محورى در سقوط شاهان زمان خویش و تاسیس یک نظام سیاسى برآمده از خواست مردم بازى کردند. هر دو این رهبران در شکل بخشیدن به تکامل و دموکراتیزه شدن فقه شیعه از طریق سازگارى با مفاهیم سیاسى مدرن نسبتاً موفق بودند. اما به رغم این شباهت ها هر دو رهبر مذهبى رهیافت هاى بسیار متفاوتى داشتند که برآمده از مبانى دینى و فقهى آنها بود. مقاله حاضر، این تفاوت ها و ادله هاى آنها را بررسى مى کند. مشروطه گرایى آخوند خراسانى در چارچوب پایه هاى دینى و فقهى وى قرار دارد. محسن کدیور دانش آموخته حوزه علمیه قم است و در 1998دوره دکترایش را در فلسفه غرب و اسلام در دانشگاه تربیت مدرس که هم اکنون ریاست بخش فلسفه آن را به عهده دارد با گرایش به فلسفه متعالیه به پایان رسانید. کدیور تاکنون 11کتاب و بیش از 50مقاله در زمینه هاى فلسفه، حکمت اسلامى، اندیشه فقه سیاسى شیعه و حقوق عمومى اسلام به رشته تحریر درآورده است. آخرین کتابش «سیاست نامه خراسانى» نام دارد که هنوز مجوز انتشار نگرفته است.
چشم‌اندازها و مشکلات دموکراسى در ایران
عباس میلانى: براى حداقل یک سده است که ایرانیان رویاى دموکراسى را در سر مى پرورانند. ترس از شاهان و شکست منجیان این رویا را سرکوب کرده است. اما ریشه هاى این رویا چیست و چه عوامل و نیروهایى آن را به کابوس تبدیل کرده اند؟ آیا طبیعت و تاریخ، فرهنگ و زبان دلایلى براى خوشبینى تاریخى هستند؟ آیا نفت تسهیل کننده دموکراسى است یا آن نیز منبع طبیعى دیگرى براى آنچه که تاریخ نگاران استبداد شرقى نام نهاده اند محسوب مى شود؟ آیا آرمان هاى دموکراتیکى چون آزادى و قرارداد اجتماعى ریشه غربى دارند؟ آیا درگیرى ایران با غرب به مفهوم تلاش براى دستیابى به دموکراسى وطنى است؟ آیا ایران سال 2005آماده تر از سال 1905براى گذار به دموکراسى است در زمانى که انقلاب مشروطیت خبر از ظهور مدرنیسم سیاسى در ایران داد؟ اینها موضوع سخنرانى عباس میلانى مدیر برنامه ایران شناسى دانشگاه استنفورد است که همزمان مشاورت مدیر پروژه دموکراسى ایران در موسسه هوور را از سال 1986نیز برعهده دارد. وى دانش آموخته دانشکده حقوق و علوم سیاسى دانشگاه تهران است. میلانى از سال 1987تا 2000رئیس بخش تاریخ و علوم سیاسى دانشگاه نوتردام در کالیفرنیا بود. وى آثار خود را در حوزه سیاست و فرهنگ ایران مدرن به ویژه در خصوص رویارویى ایران با مدرنیته نوشته است. آخرین کتاب وى به زبان انگلیسى «خرد گمشده: بازخوانى مدرنیته در ایران» است. آخرین مجموعه از مقالات فارسى وى در سال 2005و با عنوان «سلطان سایه: تاملاتى در باب رویارویى ایران با مدرنیته» منتشر شده است.