دستگاه تبلیغاتی القاعده این روزها بسیار فعالتر از گذشته کار میکند و حدودا هر پنج روز یک بار یک نوار ویدئویی از سخنان سران این جریان بویژه ایمنالظواهری درباره اتفاقات جدید عالم سیاست منتشر میشود. ظواهری که نفر دوم القاعده است در جدیدترین نوار ویدئویی خود حرف خاصی برای گفتن نداشت و باز هم مسائل عام و بعضا تکراری را مطرح کرد و به داستان حمله آمریکا به عراق پرداخت و صلح 30 سال پیش مصر و اسرائیل را مورد تحلیل قرار داد. او این روزها آنقدر در این نوارهای ویدئویی ظاهر میشود که بسیاری لقب «ایمن الویدئو» را برای او برگزیدهاند.
زمانی، یک تصویر کوتاه از اسامه بنلادن یا دیگر رهبران القاعده در محافل رسانهای ارزش فراوانی داشت و سر و صدای زیادی به پا میکرد، چرا که حاوی نکات بسیار مهمی بود و همه کارشناسان و علاقهمندان به مسائل خاورمیانه و تحرکات القاعده با دقت، بارها و بارها آن را مشاهده میکردند و از همه مهمتر این اطمینان برای بسیاری حاصل میشد که دو رهبر مهم القاعده یعنی اسامه بنلادن و ایمن الظواهری هنوز زندهاند و ادعاهای آمریکا مبنی بر هلاکت آنها هنوز صحت ندارد.
اما خیلی وقت است که شرایط عوض شده و این نوارهای ویدئویی دیگر آن ارزش سابق را برای تحلیلگران و حتی طرفداران القاعده ندارند، چرا که مدتی است ایمن الظواهری، معاون و دست راست بنلادن تقریبا در فواصل زمانی معین و هر چند وقت یکبار در یکی از این نوارهای ویدئویی ظاهر میشود و درباره مسائل مهم به اظهارنظر میپردازد. حتی بنلادن نیز بیش از گذشته خود را نشان میدهد و اجازه نمیدهد دل هوادارانش خیلی تنگ شود. هفته گذشته نیز جمعیت اینترنتی الصحاب یک نوار صوتی نسبتا طولانی را از سخنان الظواهری، معاون مصری اسامه بنلادن روی سایت خود گذاشت که قابلتوجه بوده و تقریبا از نوارهای قبلی او بهطور میانگین 45 دقیقه بیشتر بود.
ظواهری در آخرین نوار به دولتمردان کشور مصر تاخته و از بیکفایتی آنها در مواجهه با اسرائیل در جریان جنگ غزه گفته است و مبارک و خاندان و دولت او را در جریان غزه مقصر و حتی خائن دانسته است. تنوع سخنان الظواهری نیز بیشتر شده و جدیدا به مسائلی چون مجاهدین در عراق، تلاشهای جهانی برای برقراری سازش میان اسرائیل و فلسطین، بحث در اصالت مسلمانی ملاعمر و گروه طالبان و از همه مهمتر اظهارنظر پیرامون باراک اوباما و وجههای که او برای آمریکا در ماههای نخست حضورش به عنوان رئیسجمهور به وجود آورده است، میپردازد. ظواهری در این نوار درباره اوباما گفت: رئیسجمهور جدید آمریکا هرقدر هم تلاش کند عملا نمیتواند تصویر آمریکا را در ذهن مسلمانان تغییر دهد. البته ظواهری کمی هم در اظهارات خود نسبت به اوباما جانب احتیاط را بیش از گذشته رعایت کرد.
به اعتقاد بسیاری، پیامی که سران القاعده در حال حاضر از طریق این ابزار به جهانیان ارائه میکنند پیامی است گنگ و مبهمتر از گذشته که حاکی از ته کشیدن معلومات ایدئولوژیک آنهاست. در واقع سبکی که القاعده امروز در بیانیه خود القا میکند یا سعی در القای آن دارد، سبکی است حق به جانب و پر از خونسردی، اما در عین حال خالی از نکته جدید و غامضی که بتواند به لحاظ تبلیغاتی بر طرفداران این جریان و حتی دشمنان آن تاثیرگذار باشد. القاعده و سران آن به این نتیجه رسیدهاند که در سالهای گذشته در حوزه رسانه فعالیت کمی داشتهاند و صرف تحرکات شبهنظامی به تنهایی نمیتواند پیشبرنده اهداف آنها باشد. سخنان الظواهری در نوار اخیر نوعی جهتگیری تازه تاریخی را به همراه دارد که در نوع خود یک تاکتیک رسانهای محسوب میشود. اما آنهایی که با دقت بیشتری فعالیتهای اینترنتی القاعده را رصد میکنند این نکته را درک کردهاند که سران این جریان از آنجا که حرف تازهای برای گفتن ندارند این روش جدید را انتخاب کردهاند و فردی چون الظواهری مجبور شده به تاریخ و تقویم متوسل شود. چندی پیش با شتاب گرفتن فعالیت ویدئویی ایمن الظواهری در اینترنت در برخی محافل خبری، نام «ایمن الویدئو» را برای او برگزیده بودند اما با رویکرد جدیدی که او در پرداختن به مسائل تاریخی پیش گرفته باید او را «ایمن التقویم» نامید.
رصد ماشین تبلیغاتی القاعده
اما حال که دستگاه تبلیغاتی القاعده فعالیت خود را گسترش داده و روشی جدید را برای نفوذ در میان مسلمانان انتخاب کرده، آمریکاییها نیز با دقت بیشتری محصولات این ماشین تبلیغاتی را رصد میکنند. مرکز پژوهشهای تروریستی اینتل در ایالات متحده که پروژههای تحقیقاتی فراوانی را در حوزه فناوری اطلاعات برای دولتها و سازمانهای مختلف انجام میدهد اخیرا به سفارش دولت آمریکا پروژهای را برای بررسی دقیق نوارهای ویدئویی القاعده و دیگر فعالیتهای تبلیغاتی آن کلید زده است. بنابر یافتههای این موسسه، در همین چند ماهه ابتدایی سال 2009، گروه اینترنتی الصحاب که مجری انتشار تصاویر سران القاعده است و شاخه تبلیغاتی آن محسوب میشود، 23 نوار ویدئویی را از رهبران و سران این جریان در اینترنت منتشر کرده است که بهطور میانگین هر 5 روز یک بار یک نوار روی اینترنت قرار گرفته است. در مقطعی در سال 2007 نیز ماشین تبلیغاتی القاعده فعالیت فشردهای داشت و تقریبا هر 4 روز یکبار پیامی صوتی یا تصویری را از رهبران القاعده منتشر میکرد. در سال گذشته این میانگین به هفتهای یک نوار تبدیل شد و بنابر پیشبینیهای موجود در سال جاری احتمال شدیدتر شدن این فعالیت بهطور محسوس وجود خواهد داشت. نتیجهای که این مرکز از تحلیل آماری این جریان در چند سال گذشته گرفته این است که الصحاب، شاخه تبلیغاتی شبکه القاعده که این نوارهای صوتی و تصویری را منتشر میکند عملا به این نتیجه رسیده که کمیت بالای این نوارها میتواند منافع بیشتری برای این جریان تکفیری داشته باشد و به همین دلیل نگرانی خاصی نیز از تکرار شدن برخی مباحث در محتوای محصولات خود ندارد. برای گردانندگان الصحاب بازدید بیشتر و بیشتر از پیامهای الظواهری در اینترنت اهمیت دارد و هرچه مخاطبان، «اللهاکبر»های بیشتری را در پیامهای خود پس از مشاهده این نوارها بنویسند این جریان بیشتر به خود میبالد و از گیرایی و نفوذ فعالیت خود بیشتر مطمئن میشود.
اما واقعیت این است که برخلاف تصور الصحاب انتشار مکرر این پیامهای صوتی و تصویری نه تنها سلفیها و تکفیریها را تهییج نمیکند و مخاطب آنان را افزایش نمیدهد بلکه بسیاری از هواداران القاعده در کشورهای اسلامی، در خاورمیانه و آفریقا با مشاهده ضعف ایدئولوژیک پیامها و خالی بودن آنها از نکات تازه، نوعی سرخوردگی و یأس را تجربه خواهند کرد و به جای اینکه این پیامها بحث و جنجال جدیدی را در محافل طرفدار القاعده به راه بیندازد باعث سطحی شدن نیات و آرمانهای فعلی القاعده خواهد شد. البته کم رمق شدن ماشین نظامی القاعده در سالهای گذشته و به سرانجام نرسیدن بسیاری از فعالیتهای تروریستی و انتحاری در کشورهای غربی این یأس و سرخوردگی را افزایش داده است. شکی نیست که تبلیغات در اثر تکرار اثرگذارتر میشود، اما در این مورد خاص به نظر میرسد کیفیت فدای کمیت شده و الصحاب استراتژی ناقصی را برای پیشبرد اهداف خود انتخاب کرده است. حال دیگر پیامهای جدید الظواهری و تصاویر بنلادن نه تنها در تیتر یک سایتها و روزنامهها جایی ندارد، بلکه گاهی نیز اصلا توجهی به آن نمیشود و این بیش از هر چیز نمایانگر رکود فکری القاعده و زوال ایدئولوژیک آن است. البته شاید این نظر را بسیاری از تکفیریها فقط یک ادعا بنامند اما پیامهای خالی از محتوا و پوچی که از سران القاعده هرچند روز یکبار روی سایتها قرار میگیرد میتواند جزو نشانههای اولیه این زوال تلقی شود.