جمهورى ارمنستان با ۲۹۸۰۰ کیلومتر مربع مساحت، کوچک ترین جمهورى اتحاد جماهیر شوروى سابق محسوب مى شود که از جنوب با جمهورى اسلامى ایران، از جنوب غربى با جمهورى خود مختار نخجوان، از غرب با ترکیه، از شمال با گرجستان و از شرق با جمهورى آذربایجان مرز مشترک دارد. در این بین به نظر مى رسد در میان همسایگان ارمنستان، کشور ایران بهترین گزینه براى ایروان باشد؛ زیرا ارمنى ها با آذربایجان در خصوص مساله ناگورنو قره باغ مشکل دارند و این امر به بزرگ ترین مساله و چالش سیاست خارجى ارمنستان در سال هاى پس از استقلال مبدل شده است. به نحوى که امروزه شناخت سیاست خارجى ارمنستان بدون شناخت دقیق بحران قره باغ امکان پذیر نیست. در سوى دیگر، کشور ترکیه قرار دارد که از سال ۱۹۹۱ میلادى که ارمنستان استقلال خود را از شوروى سابق اعلام کرد، هیچ نوع مناسبات دیپلماتیکى میان دو کشور برقرار نبوده است. علاوه بر این در سال ۱۹۹۳ میلادى ترکیه مرز خود با ارمنستان را به نشانه هم پیمانى با آذربایجان بر سر منطقه ناگورنو قره باغ بست. در آن زمان بستن مرز از سوى ترکیه، شرایط سختى را به ارمنستان تحمیل کرد. در این بین تنها نقطه عطف روابط دو کشور را باید در سفر عبدالله گل، رئیس جمهور ترکیه به ایروان جست وجو کرد که به بهانه تماشاى بازى فوتبال تیم هاى ملى دو کشور انجام شد. اگر چه سفر رئیس جمهور ترکیه به ارمنستان از اهمیت زیادى برخوردار بود، اما باید توجه داشت که براى حل مشکلات دیرینه دو کشور اصلاً کفایت نمى کرد و به همین سبب نیز نباید انتظار اتفاق خارق العاده اى در روابط آنکارا و ایروان داشت. ضمن آنکه هرگونه بهبود روابط ارمنستان و ترکیه مى تواند خشم مقامات آذربایجان را برانگیزد و سطح روابط باکو آنکارا را تنزل دهد.
همسایه دیگر ارمنستان، کشور گرجستان است که از سال ۲۰۰۳ و پس از وقوع انقلاب رنگى تا کنون، همواره درگیر مشکلات و معضلات خاص خود بوده است؛ بالطبع چنین کشور بى ثباتى که هر چند وقت یک بار درگیر منازعات داخلى و خارجى مى شود، نمى تواند شریک مطمئنى براى ارمنستان در منطقه تلقى شود. بدین ترتیب روابط دوجانبه خصمانه و نه چندان پایدار ارمنستان با کشورهاى همسایه، موجب شده که ایروان عملاً از چرخه همکارى هاى منطقه اى نیز خارج بماند. بر این اساس جمهورى آذربایجان، گرجستان و ترکیه که پیش از این به واسطه احداث خط لوله باکو- تفلیس، جیهان، از حیث تجارى و استراتژیک به هم متصل شده بودند، تلاش دارند با احداث راه آهنى که ارمنستان را دور مى زند، کشورهاى خود را به یکدیگر متصل کنند. این راه آهن که ارتباطات سه کشور آذربایجان، گرجستان و ترکیه را با یکدیگر مستحکم تر مى کند، موجبات انزواى بیشتر ارمنستان را نیز فراهم خواهد ساخت و به همین سبب نیز اسباب نگرانى ایروان را فراهم کرده است.
در این بین مناسبات ایران و ارمنستان که از پیشینه طولانى تاریخى برخوردار است بى تردید کم حاشیه ترین روابط ارمنستان با همسایگان خود است. از سوى دیگر روابط ایران با ارمنستان نیز کم حاشیه ترین روابط دیپلماتیک با کشورهاى جنوب قفقاز است. بر این اساس دو کشور در چارچوب خط مشى تعریف شده و با لحاظ منافع متقابل، از کمترین تنش و نشیب و فراز در مناسبات دوجانبه برخوردار بوده اند. به خصوص در شرایطى که ارمنستان در میان مرزهاى بسته ترکیه، مناقشه با آذربایجان و بى ثباتى هاى گرجستان محصور مانده است، ایران و ارمنستان نه تنها هیچ مشکل تاریخى با یکدیگر ندارند، بلکه اشتراکات فراوان فرهنگى نیز آنان را به هم پیوند داده است. در واقع برخلاف برخى از مواردى که کشورهاى همسایه از مشکلات به ارث مانده از گذشته رنج مى برند، مرز ایران و ارمنستان در دوران سال هاى پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى، عملاً به ممر حیات ایروان مبدل شده است.
از این رو به رغم آنکه ارمنستان بنا به ملاحظات جغرافیایى و تاریخى، چاره اى جز برقرارى روابط مستحکم با ایران و روسیه ندارد، با این حال گاهى ایروان در سیاست خارجى خود دچار سرگردانى هایى نیز مى شود. این سرگردانى ها را مى توان در مواضع این کشور در خصوص نزدیکى به غرب یا حضور در برنامه ها و مانورهاى نظامى ناتو مشاهده کرد. در این بین، ارمنستان باید موقعیت خود و منطقه خود را در نظر گیرد؛ زیرا عملاً در منطقه پیچیده اى قرار دارد که مناسباتى مفید با ایران و روابطى بسیار نزدیک با روسیه دارد. بى تردید چرخش ارمنى ها به سوى ناتو، روابط این کشور را با ایران و روسیه خراب مى کند. در واقع گرایش ارمنستان به ناتو نه تنها امنیت این کشور را افزایش نمى دهد، بلکه عملاً ایروان را از شرکاى مطمئنى نظیر ایران و روسیه نیز دور نگه مى دارد. در عین حال علاوه بر نیازهاى اقتصادى، ایران به عنوان یکى از بانفوذترین کشورها در جهان اسلام نیز براى ارمنستان اهمیت فراوانى دارد و ایروان مى داند که با وجود تمایل به غرب، با توجه به اهمیت استراتژیک ایران باید موضعى متعادل را در برابر تهران حفظ کند. به هر روى علاوه بر ارمنستان، در ایران نیز باید گسترش روابط سیاسى، اقتصادى و فرهنگى با ایروان به یکى از اولویت هاى سیاست خارجى مبدل گردد، چنانکه این امر همواره طى سال هاى گذشته به انحاى مختلف پیگیرى شده است. به نحوى که در سال ۲۰۰۵ میلادى ارزش تجارت ارمنستان با ایران برابر با ۱۰۵ میلیون دلار بود و در سال ۲۰۰۶ میلادى ارزش تجارت دوجانبه به ۲۰۰ میلیون دلار رسید. بر این اساس، سران دو کشور در نظر دارند با از میان برداشتن موانع تجارت دوجانبه، حجم تجارت را به یک میلیارد دلار در هر سال برسانند. علاوه بر این تا کنون پیشرفت هاى مناسبى در راستاى اجراى توافق هاى فى مابین حاصل شده است که از جمله مى توان به احداث خط لوله انتقال گاز ایران به ارمنستان و احداث دو خط انتقال برق و احداث نیروگاه بادى از سوى ایران در ارمنستان، افزایش مبادلات مرزى، عضویت ارمنستان در کریدور شمال جنوب و بهره بردارى متقابل از سرزمین هاى یکدیگر براى ترانزیت کالا اشاره کرد. همچنین توسعه همکارى در زمینه هاى کشاورزى، شیلات، دامپرورى، بانکى و سرمایه گذارى، ارتباطات و مخابرات، فیبر نورى و رومینگ تلفن همراه، توسعه همکارى فرهنگى، علمى و آموزش، از دیگر توافقات طرفین است که پیشرفت هاى خوبى داشته است.
به طور کلى ایران در زمینه صادرات گاز و برخى کالاهاى صنعتى و غذایى و حتى ساخت نیروگاه و خطوط ریلى با ارمنستان همکارى دارد و بسیارى از نیازهاى این کشور را تامین مى کند. علاوه بر این طرح هاى مهمى در دستور کار روابط دو کشور قرار دارد که از جمله مى توان به توافق در خصوص احداث نیروگاه برق آبى ارس، بررسى امکان برقرارى ارتباط مستقیم ریلى میان دو کشور، مذاکرات اولیه و تشکیل کمیته سه جانبه براى بررسى زمینه احداث پالایشگاه در ارمنستان با مشارکت سه کشور ایران، روسیه و ارمنستان، سرمایه گذارى مشترک بین آژانس توسعه اقتصادى در ارمنستان و سازمان توسعه سرمایه گذارى هاى فنى و اقتصادى ایران، تاسیس کنسولگرى هاى مختلف در قلمرو دو کشور، گسترش فعالیت هاى بانکى بین بانک هاى مرکزى ایران و ارمنستان و تاسیس مرکز تجارى ایران در ارمنستان با مشارکت بخش خصوصى، اشاره کرد.
در مجموع باید عنوان کرد که طى سال هاى گذشته، سیاست خارجى جمهورى اسلامى ایران در قبال ارمنستان، پیوسته سیاست مصالحه، تعادل و آشتى جویى بوده است و تهران تلاش کرده تا در سیاستگذارى هاى خود، سیاست متوازن سازى و خط و مشى حل وفصل اختلافات کشورهاى همجوار را دنبال کند که موضوع قره باغ از جمله آنهاست. بر این اساس تحکیم مناسبات ایران و ارمنستان علاوه بر این که در چارچوب هماوردى قدرت هاى بین المللى و منطقه اى در قفقاز جنوبى قابل ارزیابى است، مسبوق به سوابق تاریخى، فرهنگى و منافع دوجانبه اقتصادى نیز مى باشد. به همین سبب همکارى هاى ایران و ارمنستان، نه تنها رشته هاى تقویت دوستى بین دو ملت را مستحکم تر مى کند، بلکه توسعه همکارى هاى دوجانبه به برقرارى صلح و امنیت منطقه نیز یارى خواهد رساند.