نفیسه کوهنورد
«کاندولیزا رایس» وزیر خارجه آمریکا شامگاه دوشنبه پس از ترک آتن وارد آنکارا شد تا با مقامات ترکیه بر سر چهار پرونده اى که در چمدان خود دارد، به رایزنى بپردازد. پرونده هسته اى ایران، عراق و حضور پ.ک.ک، قبرس و مناقشات خاورمیانه، موضوعاتى هستند که منابع ترک از آنها به عنوان محور مذاکرات رایس با سران آنکارا یاد مى کنند. بانوى سیه چرده دیپلماسى آمریکا که براى دومین بار در این سمت به ترکیه سفر مى کند، قرار است با «احمد نجدت سزر» رئیس جمهورى، «رجب طیب اردوغان» نخست وزیر و «عبدالله گل» وزیر خارجه این کشور دیدار کند. اما این بار شرایط و فضاى سیاسى آنکارا با سفر قبلى وى تفاوت هاى اساسى و چشمگیرى دارد. تحولات چند ماه اخیر ترکیه بویژه درگیرى ها در جنوب شرقى این کشور، نظم و نظام قبلى را که حزب حاکم عدالت و توسعه به دشوارى شکل داده بود، برهم ریخته است. اکنون بار دیگر صداى چکمه پوشان در دالان سیاست ترکیه شنیده مى شود و گواه آن سرانجام پرونده شمدینلى و دادستان این پرونده است.
در این شهر کردنشین ترکیه چندى قبل انفجارى رخ داد که به واقع کل نظام این کشور را لرزاند و دموکراسى را به طور جدى در آن زیر سؤال برد. انفجار در دکان یکى از اعضاى سابق پ.ک.ک رخ داده بود و پس از بررسى ها مشخص شد که دو تن از درجه داران ارتش نیز به گونه اى در این واقعه دست داشته اند. با این حال درست زمانى که این دو نظامى در انتظار بازپرسى و دادگاه بودند، «یاشار بیوک آنیت» فرمانده نیروى زمینى ترکیه در حمایت از یکى از متهمان پرونده لب به سخن گشود و گفت: «او را مى شناسم، جوان خوبى است.» همین جمله سبب شد تا قاضى و دادستان مسؤول این پرونده، نام بیوک آنیت را نیز در فهرست مظنونان خود بیاورند. اما تحولات و واکنش ها در داخل ارتش و احزاب مخالف دولت اردوغان به گونه اى ادامه یافت که نه تنها نظامیان مظنون، بازپرسى نشدند که این اقدام به «کودتا علیه ارتش» تشبیه شد و در نهایت نیز به اخراج دادستان از منصب و شغل خود انجامید.
حال به نظر مى رسد که با توجه به این تحولات، بار دیگر همچون چندین سال گذشته ترکیه، یونیفورم پوشان بر فضاى سیاسى این کشور سایه انداخته اند. این نیز به نوعى مى تواند سفر رایس را تحت تأثیر خود قرار دهد. هر چند به آسانى نمى توان گفت که وزیر خارجه آمریکا، جایگاه دولت عدالت و توسعه را به یک باره نیز نادیده خواهد گرفت. اما در هر حال ممکن است فضاى جدید، مسیر چهار پرونده رایس را در ترکیه اندکى تغییر دهد. در این میان جداى از موضوع پرونده هسته اى ایران که سران غیرنظامى و مردان نظامى آنکارا سعى کرده اند به گونه اى مسالمت آمیز و محتاطانه درباره اش اظهار نظر کنند، مسأله پ.ک.ک نیز جزو مهمترین موضوعات مذاکرات ترکیه با میهمان آمریکایى اش خواهد بود. حال چند روزى است که ارتش ترکیه در مرزهاى عراق مستقر شده و سران آنکارا در آرزوى این هستند که همانند زمان حکومت صدام، واشنگتن بار دیگر براى ورود سربازان ترک به خاک این کشور، چراغ سبز نشان دهند. گرچه رایس پیش از سفر به ترکیه، طى سخنانى در آتن پاسخ خود را به این خواسته داده و موضوع را به دولت جدید عراق پاس داده است. وى تصریح کرده است که حال در این موارد آنکار باید با بغداد رایزنى کند، نه واشنگتن.
درباره مبارزه با پ.ک.ک نیز به نظر نمى رسد وعده جدیدى در کوله بار رایس براى ترکیه باشد جز همان قول هاى قبلى درباره تبادل اطلاعات و نه چیزى فراتر. البته مقامات کاخ سفید بارها قول داده اند که به آنکارا در مبارزه با پ.ک.ک کمک کنند،اما این وعده و وعیدها گویى بر یخ نوشته شده و هرگز به تعهدى کتبى با ضمانت اجرا تبدیل نشدهاند.
از دیگر سو در مورد خاورمیانه نیز احتمالاً مذاکراتى در باب موضع دولت اردوغان در قبال حماس صورت خواهد گرفت. برخلاف آنچه انتظار مى رفت واشنگتن برخلاف اسرائیل واکنش چندان تندى درباره سفر هیأت حماس به آنکارا نداشت و کاخ سفید تنها تأکید کرد که ترکیه باید پیغام هاى آمریکا را به دولت جدید فلسطین گوشزد کند. در این باره ترکیه شاید بتواند نقش میانجى گرى خود را برجسته تر کند. اما از طرفى نیز مى توان پیش بینى کرد دست و بال سران عدالت و توسعه در حرکت هاى بعدى در این راه تنگ تر خواهد شد، چرا که به نظر مى رسد آنکارا ناچار است به برخى تعهدات خود در قبال آمریکا و اسرائیل عمل کند.
در مورد قبرس اما وضعیت چندان تفاوتى با قبل نخواهد داشت. با وجود قول هاى پیشین آمریکا درباره حمایت از جمهورى ترک قبرس شمالى، واشنگتن همچنان بر لزوم پایبندى ترکیه به اصول بین المللى پافشارى مى کند. حتى سفر چندى پیش اعضاى کنگره آمریکا به قبرس شمالى نیز چندان تغییرى در این وضعیت نداد و کاخ سفید هنوز به تحریم هاى خود علیه بخش ترک نشین جزیره ادامه مىدهد.
با این اوصاف به نظر مى رسد سفر رایس از جنبه ترکیه تنها به ابراز خواسته ها ختم شود، بدون آنکه تعهدى از مسافر آمریکایى به دنبال داشته باشد. اما مى توان انتظار داشت سران آنکارا در این روزهاى نه چندان خوش کشورشان با درخواست هاى جدى ترى از سوى واشنگتن مواجه شده و چه بسا به دادن تعهدهاى جدید نیز ناچار شوند.