عطاءالله مهاجرانی
تونی بلر نخستوزیر انگلستان که در سخنرانی تازهاش در دبی، ایران را به عنوان مهمترین خطر برای منطقه معرفی کرده است، باور دارد که جهان در برابر خطر ایران به خواب رفته است! محور اصلی سخن ایشان تقابل در میان نوگرایی و دموکراسی و از سوی دیگر با واپسماندگی و خشونت است. بحث ایشان از وجهه نظری بعد تجربی پیدا میکند و ایشان برخی دولتهای منطقه را نوگرا و تلویحا ایران را واپسگرا میخواند.
میتوانید متن کامل سخنرانی بلر را در سایت نخستوزیر انگلستان با آدرس www.number-10.gov.uk ببینید. تیتری هم که همان سایت برای سخن بلر انتخاب کرده است این است که: «جهان در برابر چالش با ایران به خواب رفته است.» میخواهم در باره سخن بلر تأملی داشته باشم.
اول: متن سخن بلر در روز 21 دسامبر در دبی؛ دقیقا تکرار همان سخنرانی است که ایشان در تاریخ اول اوت سال جاری در شورای امور جهانی در لسآنجلس ایراد کرده است. محور آن سخنرانی تقابل میان نوگرایی و واپسگرایی؛ مدارا و خشونت است. از اسلام دو تفسیر نوگرایانه و خشونتطلبانه مطرح شده است. کشورها به دو گروه نوگرا و واپسگرا تقسیم شدهاند. سخنرانی ایشان در آمریکا در ایامی است که جنگ اسرائیل با لبنان شروع شده بود؛ احتمالا همه نوگراها گمان میکردند حزبالله از عرصه لبنان حذف میشود. در شمال اسرائیل نزدیک لبنان زندانی را تدارک دیده بودند که تا 10 هزار مجاهد حزبالله را در آنجا زندانی کنند و... سخنرانی در چنان حال و هوایی است.
هرچند بلر در آغاز سخن گفته است که جنگ لبنان باعث نشده است تا او متن سخنرانیاش را تغییر دهد اما نکته شگفتانگیز این است که در آن سخنرانی بلر به گونهای به نقد استراتژی غرب ـ مشخصا آمریکا و انگلستان ـ در شیوه رویارویی با خشونت پرداخته است. نکتهای که میتوانست راه برونرفتی از بحران عراق و افغانستان و فلسطین باشد. میگوید: «ما صرفا از زاویه امنیتی خواستهایم با طالبان یا صدام مبارزه کنیم. در حالی که میبایست با اصول باورهای آنان مبارزه کرد. شما نمیتوانید یک ایدئولوژی واپسگرا و افراطی را با زندان کردن یا کشتن رهبران آن از صحنه حذف کنید.»
سخن درستی است. همه دنیا شاهد است که پس از کشتن ابومصعب زرقاوی امنیت در عراق بیشتر نشد بلکه ناامنی اوج گرفت. در همان روزی که بلر در عراق بود کارکنان هلال احمر را در ادارهشان گروگان گرفتند و بردند. یعنی هیچ کارمند عراقی نمیداند بر سر کار که میرود عصر به خانهاش برمیگردد یا کشته میشود. چنانکه هر شهروند عراقی که از خانه بیرون میآید نمیداند اتومبیلی که از کنارش میگذرد منفجر میشود یا نمیشود. تحلیل بلر این است که جنگی در میان نوگرایی و ارتجاع رخ داده است. جنگی که با حادثه 9 سپتامبر ابعادی جهانی یافته است. به قول بوش جهان پس از 9 سپتامبر تغییر کرده است.
چرا در این رویارویی غرب پیروز نشده است؟ بلر در سخنرانی آمریکا نمیگوید به این خاطر که غرب در خواب بوده است. میگوید ما به صورت مساله درست نگاه نکردیم. یک موضوع اعتقادی و اندیشگی را در حد یک مساله امنیتی و نظامی تقلیل دادیم. دلیل دیگری را نیز برشمرده است که بسیار خواندنی است.
ما هنوز پیروز نیستیم به خاطر اینکه در جنگ دفاع از ارزشهایی که بدان باور داریم به اندازه کافی شجاع نیستیم. به اندازه کافی پایدار نیستیم. به اندازه کافی تدبیر نداریم.»
دوم: آیا معرفی ایران به عنوان خطر اصلی منطقه؛ نشانه تصحیح استراتژی است؟ اتفاقاً بلر از دموکراسی به عنوان مهمترین شاخص نوگرایی سخن میگوید که در ایران انتخابات بزرگی برگزار شد و نزدیک به 30 میلیون نفر در انتخابات شرکت کردند. چگونه میتوان پذیرفت که نظامهای سلطنتی خودکامه بدون انتخابات نوگرا هستند و ایران واپسگرا؟ حکومتهای قبیلهای و خانوادگی نوگرایند و حکومت متکی بر آرای مردم واپسگرا؟
سوم: واقعیت این است که در روزگار خوابزدگی مسلمانان دولت اسرائیل تاسیس شد، چنین تعبیری را آندره مالرو هم در «ضد خاطرات» به کار برده است: «شرق را مثل عرب پیری دیدم که بر گرده خر خود به خواب بیپایان اسلام فرو رفته بود.»
حال آن عرب و مسلمان بیدار شده است، دریافته که اسلام زمزمهای برای خفتن نیست، سرود و نهیب بیداری است.
چهارم: اتفاقا سخن اصلی همین است. اگر اسلام به مکتب و مذهبی برای تسلیم تبدیل شود، مسلمانان از زاویه دید غرب نوگرا و مترقی جلوه میکنند. مثل اسلام «سر سیداحمد خان» که میگفت: بر مسلمان اطاعت دو کس لازم است؛ اول خدای متعال و دوم دولت عظمای بریتانیا!
بدیهی است که از این زاویه دید، اقبال لاهوری که چراغ بیداری مسلمانان را افروخت واپسگراست و آنانی که در خدمت یا توجیه سیطره سیاسی و اقتصادی و فرهنگی غرب کوشیدند نوگرا هستند.
پنجم: آقای بلر در لسآنجلس جمله مهمی گفتهاند: «اجازه دهید به روشنی و صراحت بگویم؛ هرگز نخواهم گذاشت، امنیت اسرائیل به مخاطره بیفتد»!
اعلام خطر ایران برای این است که اسرائیل نهتنها به عنوان خطر تلقی نشود؛ زرادخانه سلاح اتمیاش که بهصراحت اولمرت بدان اعتراف کرد، حتی به عنوان مساله هم مطرح نشود.صیادها گاهی در رودخانهها موج مصنوعی ایجاد میکنند تا ماهیها به سطح آب بیایند با ایجاد موجهای مصنوعی بلر قرار است کدام ماهیها شکار شوند؟